Sil

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 351–352-b. — ziyouz.com

Sil SIL, tuberkulyoz — turli a'zolar, asosan, öpkada öziga xos yalliğli özgarişlar röy berişi b-n tavsiflanadigan yuqumli surunkali kasallik. Odamlarda uçraydigan S.ni ftiziatriya örganadi. Nemis mikrobiologi Robert Kox (1882 y.) sil qözğatuvçisini aniqladi (bu qözğatuvçi uning şarafiga Kox tayoqçasi deb nomlandi). S. kasalligi qadimdan ma'lum. Kasallik belgilari Gippokrat, Ibn Sino asarlarida xam ta'riflangan.

S. b-n odamlardan taşqari, uy hayvonlari (asosan, qoramol), uy parrandalari (tovuq, kurka) kasallanadi.

Odamlarda kasallikning asosiy manbai öpka sili b-n oğrib, mikobakteriyalar aralaş balğam taşlab yuradigan bemorlardir. S. hammadan köp havotomçi yöli b-n tarqaladi: yötalganda, aksirganda mikobakteriyali balğam va şilliq zarralari havoga tarqalib atrofidagi buyumlargatuşadi. S. mikobakteriyasi, asosan, nafas yöllari orqali kiradi. U boşqa mikroblarga nisbatan taşqi muhitning turli ta'sirlariga juda çidamli bölib, özining yaşaş va köpayiş xususiyatlarini uzoq muddat davomida saklab qoladi. Quruq hoddagi S. mikobakteriyasiga 36° haroratda ta'sir etilsa, u 180 kungaça, +70° qizdirilsa 7 soat davomida, oqar suvlarda 150 kun, köça çangida 10 kun içida hayot keçiriş va köpayiş xususiyatlarini yöqotmaydi. Ayniqsa, quyoş nuri tuşmaydigan zax yerlarda uzoq muddat saqlanib qoladi. S. mikobakteriyalarining atrofmuhitda uzoq vaqt saqlanişi S. kasalligining idiştovoq, kiyimkeçak, örinkörpa va b. orqali yuqiş ehtimolini tuğdiradi. S.ning oçiq va yaşirin şakli farq qilinadi. S.ning oçiq şaklida bemor balğamida S. mikobakteriyalari topiladi; bemor gigiyena qoidalariga rioya qilmasa, boşqalarga kasal yuqtiruvçi bölib qolişi mumkin. S.ningyaşirin şaklidamikobakteriyalar balğamda topilmaydi, bunday bemorlar atrofidagilar uçun yuqumli bölmaydi. S. b-n oğrigan bemor barça gigiyena qoidalariga rioya qilsa, amalda atrofdagilar uçun xavfli bölmaydi. S. mikobakteriyalari faqat öpkani emas, balki organizmda soç va tirnoqdan boşqa böğimlar, suyaklar, miya pardalari, buyraklar va b. a'zolarni zararlaydi. S. kasalligiga aksari yoş bolalar (çunki ularda hali immunitet sust rivojlangan böladi), baloğatga yetiş davridagi ösmirlar (nervendokrin boşqaruvining beqarorligi tufayli), şuningdek, organizmning infeksiyaga çidami susaygan yoşi katta odamlar çalinadi. Öpka siliga xos belgilar kasallik şakliga, yoşga va b.ga boğliq.

Birlamçi S.da kasallik alomatlari yaqqol namoyon bölmaydi. Biroq teri ostiga tuberkulin yuborib ötkaziladigan Mantu sinamasi musbat çiqsa va bemorda kasallikning umumiy belgilari (rang ketişi, quvvatsizlik, uyqu va iştaha buzilişi, tez toliqiş, gavda haroratining kötarilişi, tunda terlaş) paydo bölsa, busilin toksikatsiyasidan darak beradi. Yoş bolalarda kasallik maktabgaça va maktab yoşidagi bolalarga qaraganda oğirroq ötadi, aksari asoratlar kuzatiladi. S. intoksikatsiyasi bolalarda röyrost namoyon böladi; bolaning rangi siniqadi, injiq bölib qoladi, iştahasi yöqolib, teztez şamollab turadi. Vraçga öz vaqtida borib, bolani töğri parvariş qilinsa, odatda, butunlay soğayib ketadi.

Ikkilamçi S. — öpka silining hammadan köp uçraydigan şakli. U öpkada va limfa tugunlarida sakdanib qolgan infeksiya «qöri»dan kelib çiqadi; noxuş şaroitlarda S. qözğatuvçisi faollaşib, jarayonni zöraytiradi (faol şakli). S mikobakteriyasi bor bemor b-n uzoq vaqt muloqotda bölganda S. qaytalanişi ham mumkin. Bunga organizmning zaiflanişi, sifatsiz ovqatlaniş, stresslar, zararli odatlar (çekiş, içkilikbozlik, giyohvandlik), surunkali kasalliklar, öpkaning nospetsifik kasalliklari, qandli diabet, gastrit, me'daiçak yaralari, SPID, şuningdek, homiladorlik va guğruqdan keyin organizm himoya qobiliyatining kamayişi va b. sabab böladi. Odatda, ikkilamçi S. yoşlikda va örta yoşda paydo böladi, öz vaqtida davo qilinmasa, kasallik astasekin, lekin töxtamay rivojlanadi. Aksari öpkaning yuqori bölaklarida mayda öçoqlar paydo böladi (S. ning öçoqli şakli), ba'zan yiringli infiltratlar (S.ning yalliğlangan şakli) kuzatiladi.

Kasallik ba'zan uzoq vaqtgaça heç qanday alomatlarsiz keçadi, biroq, öpka sili rivojlanganda, ya'ni S. mikobakteriyalari köpayişi boşlanganda organizmda zaharlaniş alomatlari paydo böladi: holsizlik, tez çarçaş, tunda terlaş, ozib kegiş va b., borabora bemorda yötal zörayadi, hansiraydi, nimjon bölib qoladi. Zör berib davolaniş kasallik rivojlanişining oldini oladi. Öpkadan taşqaridagi S. (hiqildoq, içak, buyrak, teri, suyak, böğim va b.) öpka siliga karaganda ança kam uçraydi. S.ni barvaqt aniklaş kasallikni tölatökis davolaş imkonini beradi.

Davosi. Davolaş, asosan, kasalxona şaroitida, vraç nazorati ostida olib boriladi. S.ga qarşi işlatiladigan zamonaviy doridarmonlardan kasallikning turi va oğirengilligiga qarab tayinlanadi. Odatda, bu dorilar uzoq vaqt davomida (bir neça oylab) qöllanadi. S.ni davolaşda foydalaniladigan kimyoterapevtik dorilar ma'lum bir guruxlarga bölinadi: izoniazid va uning analoglari, rifampitsin; etambutol, protionamid (etionamid, tizamid (pirazinamid), streptomitsin, kanamitsin, florimitsin va b.

Oldini oliş ijtimoiy, sanitariya, kimyoviy va maxsus tadbirlarni öz içiga oladi. Aholi yaşaydigan joylarni obodonlaştiriş moddiy hayot şaroitini yaxşilaş, aholining umumiy madaniyatini oşiriş va sanitariya bilimlarini tarğib qiliş, jismoniy tarbiya va sportni keng rivojlantiriş muhim ahamiyatga ega. Vraç buyurgan kun tartibiga amal qiliş, tölatökis ovqatlaniş, iloji boriça oçiq havoda böliş, xonani botbot şamollatib turiş lozim. S. b-n oğrigan bemorlarni kasallikning ilk bosqiçlarida aniqlaş maqsadida aholini ommaviy tekşiriş, ya'ni flyuorografiya tekşiruvidan (kamida 2 yilda 1 marta) ötkaziş ijobiy natija beradi. S. ni bolalarda barvaqt aniklaş uçun bolalar poliklinikalarida, boğçalarida, maktablarda tuberkulin sinamasi ötkaziladi. Özbekistonda barça yangi tuğilgan çaqaloqlar vraçning moneligi bölmasa, S.ga qarşi vaksinatsiya qilinadi; vaqtvaqti b-n (7,12 yoşda) revaksinatsiya ötkaziladi.

/lA.Typcynov F. I., Ibrohimov M. A., Sodiqov A. S, Sil, T., 1999.

Abdulla Ubaydullayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СИЛ, туберкулёз — турли аъзолар, асосан, ўпкада ўзига хос яллиғли ўзгаришлар рўй бериши б-н тавсифланадиган юқумли сурункали касаллик. Одамларда учрайдиган С.ни фтизиатрия ўрганади. Немис микробиологи Роберт Кох (1882 й.) сил қўзғатувчисини аниқлади (бу қўзғатувчи унинг шарафига Кох таёқчаси деб номланди). С. касаллиги қадимдан маълум. Касаллик белгилари Гиппократ, Ибн Сино асарларида хам таърифланган.

С. б-н одамлардан ташқари, уй ҳайвонлари (асосан, қорамол), уй паррандалари (товуқ, курка) касалланади.

Одамларда касалликнинг асосий манбаи ўпка сили б-н оғриб, микобактериялар аралаш балғам ташлаб юрадиган беморлардир. С. ҳаммадан кўп ҳавотомчи йўли б-н тарқалади: йўталганда, аксирганда микобактерияли балғам ва шиллиқ зарралари ҳавога тарқалиб атрофидаги буюмларгатушади. С. микобактерияси, асосан, нафас йўллари орқали киради. У бошқа микробларга нисбатан ташқи муҳитнинг турли таъсирларига жуда чидамли бўлиб, ўзининг яшаш ва кўпайиш хусусиятларини узоқ муддат давомида саклаб қолади. Қуруқ ҳоддаги С. микобактериясига 36° ҳароратда таъсир этилса, у 180 кунгача, +70° қиздирилса 7 соат давомида, оқар сувларда 150 кун, кўча чангида 10 кун ичида ҳаёт кечириш ва кўпайиш хусусиятларини йўқотмайди. Айниқса, қуёш нури тушмайдиган зах ерларда узоқ муддат сақланиб қолади. С. микобактерияларининг атрофмуҳитда узоқ вақт сақланиши С. касаллигининг идиштовоқ, кийимкечак, ўринкўрпа ва б. орқали юқиш эҳтимолини туғдиради. С.нинг очиқ ва яширин шакли фарқ қилинади. С.нинг очиқ шаклида бемор балғамида С. микобактериялари топилади; бемор гигиена қоидаларига риоя қилмаса, бошқаларга касал юқтирувчи бўлиб қолиши мумкин. С.нингяширин шаклидамикобактериялар балғамда топилмайди, бундай беморлар атрофидагилар учун юқумли бўлмайди. С. б-н оғриган бемор барча гигиена қоидаларига риоя қилса, амалда атрофдагилар учун хавфли бўлмайди. С. микобактериялари фақат ўпкани эмас, балки организмда соч ва тирноқдан бошқа бўғимлар, суяклар, мия пардалари, буйраклар ва б. аъзоларни зарарлайди. С. касаллигига аксари ёш болалар (чунки уларда ҳали иммунитет суст ривожланган бўлади), балоғатга етиш давридаги ўсмирлар (нервэндокрин бошқарувининг беқарорлиги туфайли), шунингдек, организмнинг инфекцияга чидами сусайган ёши катта одамлар чалинади. Ўпка силига хос белгилар касаллик шаклига, ёшга ва б.га боғлиқ.

Бирламчи С.да касаллик аломатлари яққол намоён бўлмайди. Бироқ тери остига туберкулин юбориб ўтказиладиган Манту синамаси мусбат чиқса ва беморда касалликнинг умумий белгилари (ранг кетиши, қувватсизлик, уйқу ва иштаҳа бузилиши, тез толиқиш, гавда ҳароратининг кўтарилиши, тунда терлаш) пайдо бўлса, бусилин токсикациясидан дарак беради. Ёш болаларда касаллик мактабгача ва мактаб ёшидаги болаларга қараганда оғирроқ ўтади, аксари асоратлар кузатилади. С. интоксикацияси болаларда рўйрост намоён бўлади; боланинг ранги синиқади, инжиқ бўлиб қолади, иштаҳаси йўқолиб, тезтез шамоллаб туради. Врачга ўз вақтида бориб, болани тўғри парвариш қилинса, одатда, бутунлай соғайиб кетади.

Иккиламчи С. — ўпка силининг ҳаммадан кўп учрайдиган шакли. У ўпкада ва лимфа тугунларида сакданиб қолган инфекция «қўри»дан келиб чиқади; нохуш шароитларда С. қўзғатувчиси фаоллашиб, жараённи зўрайтиради (фаол шакли). С микобактерияси бор бемор б-н узоқ вақт мулоқотда бўлганда С. қайталаниши ҳам мумкин. Бунга организмнинг заифланиши, сифатсиз овқатланиш, стресслар, зарарли одатлар (чекиш, ичкиликбозлик, гиёҳвандлик), сурункали касалликлар, ўпканинг носпецифик касалликлари, қандли диабет, гастрит, меъдаичак яралари, СПИД, шунингдек, ҳомиладорлик ва гуғруқдан кейин организм ҳимоя қобилиятининг камайиши ва б. сабаб бўлади. Одатда, иккиламчи С. ёшликда ва ўрта ёшда пайдо бўлади, ўз вақтида даво қилинмаса, касаллик астасекин, лекин тўхтамай ривожланади. Аксари ўпканинг юқори бўлакларида майда ўчоқлар пайдо бўлади (С. нинг ўчоқли шакли), баъзан йирингли инфильтратлар (С.нинг яллиғланган шакли) кузатилади.

Касаллик баъзан узоқ вақтгача ҳеч қандай аломатларсиз кечади, бироқ, ўпка сили ривожланганда, яъни С. микобактериялари кўпайиши бошланганда организмда заҳарланиш аломатлари пайдо бўлади: ҳолсизлик, тез чарчаш, тунда терлаш, озиб кегиш ва б., борабора беморда йўтал зўраяди, ҳансирайди, нимжон бўлиб қолади. Зўр бериб даволаниш касаллик ривожланишининг олдини олади. Ўпкадан ташқаридаги С. (ҳиқилдоқ, ичак, буйрак, тери, суяк, бўғим ва б.) ўпка силига караганда анча кам учрайди. С.ни барвақт аниклаш касалликни тўлатўкис даволаш имконини беради.

Давоси. Даволаш, асосан, касалхона шароитида, врач назорати остида олиб борилади. С.га қарши ишлатиладиган замонавий доридармонлардан касалликнинг тури ва оғиренгиллигига қараб тайинланади. Одатда, бу дорилар узоқ вақт давомида (бир неча ойлаб) қўлланади. С.ни даволашда фойдаланиладиган кимётерапевтик дорилар маълум бир гурухларга бўлинади: изониазид ва унинг аналоглари, рифампицин; этамбутол, протионамид (этионамид, тизамид (пиразинамид), стрептомицин, канамицин, флоримицин ва б.

Олдини олиш ижтимоий, санитария, кимёвий ва махсус тадбирларни ўз ичига олади. Аҳоли яшайдиган жойларни ободонлаштириш моддий ҳаёт шароитини яхшилаш, аҳолининг умумий маданиятини ошириш ва санитария билимларини тарғиб қилиш, жисмоний тарбия ва спортни кенг ривожлантириш муҳим аҳамиятга эга. Врач буюрган кун тартибига амал қилиш, тўлатўкис овқатланиш, иложи борича очиқ ҳавода бўлиш, хонани ботбот шамоллатиб туриш лозим. С. б-н оғриган беморларни касалликнинг илк босқичларида аниқлаш мақсадида аҳолини оммавий текшириш, яъни флюорография текширувидан (камида 2 йилда 1 марта) ўтказиш ижобий натижа беради. С. ни болаларда барвақт аниклаш учун болалар поликлиникаларида, боғчаларида, мактабларда туберкулин синамаси ўтказилади. Ўзбекистонда барча янги туғилган чақалоқлар врачнинг монелиги бўлмаса, С.га қарши вакцинация қилинади; вақтвақти б-н (7,12 ёшда) ревакцинация ўтказилади.

/lA.Typcyнов Ф. И., Иброҳимов М. А., Содиқов А. С, Сил, Т., 1999.

Абдулла Убайдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.