Silikatlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 354–355-b. — ziyouz.com
Silikatlar (lot. silex çaqmoqtoş) — silikat kislotalarning tuzlaridan iborat murakkab moddalar. Kristallar şaklidagi S. tabiiy birikmalar içida juda köp uçraydi. Tabiiy S.ning kimyoviy tarkibi va tuzili şi juda murakkab bölganligidan ularni faqat rentgen analizi yordamida örganiş mumkin. S.ning struktura nazariyasiga köra, barça kristall şakldagi S. asosini [SiOJ4~ tarkmbli tetraedrlar taşkil qiladi. Tetraedrning markazida Si4+ ioni bölib, uni 4 ta kislorod ioni qurşab olgan. S. tabiatda turli şaroitlarda hosil bölişi mumkin. S. otqindi va metamorfik toğ jinslarni taşkil etuvçi minerallardir; ba'zi S. (mas, gillar, seolitlar) nuraş natijasida hosil böladi. S.ning xossalari ularni taşkil etuvçi tetraedrlarning xiliga, tarkibida suv boryökligiga va b. omillarga boğliq. Köpçilik S. kimyoviy jixatdan barqaror; ular kislotalar ta'siriga çidamli. Ularning rangi tarkibidagi kationlar tabiatiga boglik,. S.ning qattiqligi Moos şkalasi böyiça 4 dan 7 gaça, ziçligi 2—4 g/sm3. S.da izomorfizm xrdisasi keng tarqalgan; şunga kura, turli S. özaro izomorf aralaşmalar (maye andaluzit, sillimanit, kianit va b) hosil qiladi. S. tabiatda keng tarqalgan bölib, Yer pusti massasining 3/4 qismini taşkil etadi. Barça ma'lum minerallarning taxm. 1/3 qismi S.dir. S.ning sanoat miqyosidagi ahamiyati katta. Ularning ba'zilari xom aşyo, ruda (nikelning silikatli rudalari, berilliy, litiy S. va h.k.), ba'zilari nometall foydali qazilma (mas, slyuda, talk, gil, dala şpatlari, asbest) va quriliş materiali (granit, bazalt va b.), qimmatbaho va ziynat toşlari (zumrad, topaz, granat, berill va b.) sifatida işlatiladi. S. parçalanişi natijasida kvars (qum) SiO2 hosil böladi; alyumosilikatlar parçalanganida esa, kum va kaolin H4Al2Si20 hosil buladi.
Tabiiy S. b-n bir qatorda sun'iy S.ning ham a.xamiyati juda katta. Tabiatdagi deyarli barça S, şuningdek, tabiatda uçramaydigan yoki kam uçraydigan S. sun'iy usulda olingan. Sun'iy S. tarkibi va tuzilişi jihatdan ma'lum darajada bir xil bölganligi uçun ularning xossalarini örganiş osonroq. Sun'iy Sdan, ayniqsa, şişa, sement, keramika, sir, olovbardoş materiallar va b.ning ahamiyati muhim.
Komil Tojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИЛИКАТЛАР (лот. silex чақмоқтош) — силикат кислоталарнинг тузларидан иборат мураккаб моддалар. Кристаллар шаклидаги С. табиий бирикмалар ичида жуда кўп учрайди. Табиий С.нинг кимёвий таркиби ва тузили ши жуда мураккаб бўлганлигидан уларни фақат рентген анализи ёрдамида ўрганиш мумкин. С.нинг структура назариясига кўра, барча кристалл шаклдаги С. асосини [SiOJ4~ таркмбли тетраэдрлар ташкил қилади. Тетраэдрнинг марказида Si4+ иони бўлиб, уни 4 та кислород иони қуршаб олган. С. табиатда турли шароитларда ҳосил бўлиши мумкин. С. отқинди ва метаморфик тоғ жинсларни ташкил этувчи минераллардир; баъзи С. (мас, гиллар, цеолитлар) нураш натижасида ҳосил бўлади. С.нинг хоссалари уларни ташкил этувчи тетраэдрларнинг хилига, таркибида сув борйўклигига ва б. омилларга боғлиқ. Кўпчилик С. кимёвий жихатдан барқарор; улар кислоталар таъсирига чидамли. Уларнинг ранги таркибидаги катионлар табиатига боглик,. С.нинг қаттиқлиги Моос шкаласи бўйича 4 дан 7 гача, зичлиги 2—4 г/см3. С.да изоморфизм хрдисаси кенг тарқалган; шунга кура, турли С. ўзаро изоморф аралашмалар (мае андалузит, силлиманит, кианит ва б) ҳосил қилади. С. табиатда кенг тарқалган бўлиб, Ер пусти массасининг 3/4 қисмини ташкил этади. Барча маълум минералларнинг тахм. 1/3 қисми С.дир. С.нинг саноат миқёсидаги аҳамияти катта. Уларнинг баъзилари хом ашё, руда (никелнинг силикатли рудалари, бериллий, литий С. ва ҳ.к.), баъзилари нометалл фойдали қазилма (мас, слюда, тальк, гил, дала шпатлари, асбест) ва қурилиш материали (гранит, базальт ва б.), қимматбаҳо ва зийнат тошлари (зумрад, топаз, гранат, берилл ва б.) сифатида ишлатилади. С. парчаланиши натижасида кварц (қум) SiO2 ҳосил бўлади; алюмосиликатлар парчаланганида эса, кум ва каолин H4Al2Si20 ҳосил булади.
Табиий С. б-н бир қаторда сунъий С.нинг ҳам а.хамияти жуда катта. Табиатдаги деярли барча С, шунингдек, табиатда учрамайдиган ёки кам учрайдиган С. сунъий усулда олинган. Сунъий С. таркиби ва тузилиши жиҳатдан маълум даражада бир хил бўлганлиги учун уларнинг хоссаларини ўрганиш осонроқ. Сунъий Сдан, айниқса, шиша, цемент, керамика, сир, оловбардош материаллар ва б.нинг аҳамияти муҳим.
Комил Тожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.