Silindr
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19-b. — ziyouz.com
Silindr (yun. Kylindros — val, ğal-tak) — 1) matematikada — silindrik sirt va ikkita parallel tekislik b-n çegaralangan jism. Parallel tekisliklarning silindrik sirt b-n çegaralangan qismlari S.ning asoslari deb ataladi. Agar S.ning asoslari doiralardan iborat bölsa, bunday S. doiraviy S. deyiladi. S.ni çegaralovçi silindrik sirtning parallel tekisliklar orasidagi qismi silindrning yon sirti deyiladi. Agar silindrik sirt yasovçilari S. yasovçisiga perpendikulyar bölsa, u töğri S. deb ataladi. 2)texnikada — maşina va mexanizmlarning mexanik iş energiyasini suyuqlik yoki gazning bosim energiyasiga yoki, aksinça, aylantirib beradigan detali. Içki silindrik böşliğida porşen yoki plunjer harakatlanib, porşenning goh u tomonidagi, goh bu tomonidagi böşliq hajmini özgartirib turadi. Agar porşenning faqat bir tomonidagi böşliqsan foydalaniladigan bölsa, S.ning bir tomoni qopqoq b-n berkitiladi, agar ikkala tomonidagi böşliqdan foydalaniladigan bölsa, ikkita qopqoq va porşenni polzunga tutaştiruvçi ştok közda tutiladi. Gidravlik (suyuklikli) va pnevmatik (havoli) yuritmalarda (metall kesiş stanoklari, presslar, kötargiçlarda), şuningdek, ba'zi porşenli maşinalarda S. alohida detal tarzida qilinadi. Köp silindrli porşenli maşinalar (içki yonuv dvigatellari va b.)da köpinça S.lar umumiy blokka birlaştiriladi. Bunda S.lar bir qator (qatorli dvigatel), ma'lum burçak ostida (V-simon dvigatel) yoki röparama-röpara (oppozit dvigatel) joylaştiriladi. Aylanma harakatlanuvçi nasoslar va gidromotorlarda S. köpinça öqqa radial yoki parallel ravişda rotorta joylaştiriladi.
Avtomobillarning içki yoruv dvigatellari S.larida bevosita yonilği yonganda hosil böladigan gazlarning kengayiş bosimidan foydalaniladi. S. içida porşen ilgarilama-qaytma harakatlanib turadi. Krivoşip-şatunli mexanizm porşenning ilgarilamaqaytma harakatini tirsakli valning aylanma harakatiga aylantirib beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦИЛИНДР (юн. Kylindros — вал, ғал-так) — 1) математикада — цилиндрик сирт ва иккита параллел текислик б-н чегараланган жисм. Параллел текисликларнинг цилиндрик сирт б-н чегараланган қисмлари Ц.нинг асослари деб аталади. Агар Ц.нинг асослари доиралардан иборат бўлса, бундай Ц. доиравий Ц. дейилади. Ц.ни чегараловчи цилиндрик сиртнинг параллел текисликлар орасидаги қисми цилиндрнинг ён сирти дейилади. Агар цилиндрик сирт ясовчилари Ц. ясовчисига перпендикуляр бўлса, у тўғри Ц. деб аталади. 2)техникада — машина ва механизмларнинг механик иш энергиясини суюқлик ёки газнинг босим энергиясига ёки, аксинча, айлантириб берадиган детали. Ички цилиндрик бўшлиғида поршень ёки плунжер ҳаракатланиб, поршеннинг гоҳ у томонидаги, гоҳ бу томонидаги бўшлиқ ҳажмини ўзгартириб туради. Агар поршеннинг фақат бир томонидаги бўшлиқцан фойдаланиладиган бўлса, Ц.нинг бир томони қопқоқ б-н беркитилади, агар иккала томонидаги бўшлиқдан фойдаланиладиган бўлса, иккита қопқоқ ва поршенни ползунга туташтирувчи шток кўзда тутилади. Гидравлик (суюкликли) ва пневматик (ҳаволи) юритмаларда (металл кесиш станоклари, пресслар, кўтаргичларда), шунингдек, баъзи поршенли машиналарда Ц. алоҳида деталь тарзида қилинади. Кўп цилиндрли поршенли машиналар (ички ёнув двигателлари ва б.)да кўпинча Ц.лар умумий блокка бирлаштирилади. Бунда Ц.лар бир қатор (қаторли двигатель), маълум бурчак остида (V-симон двигатель) ёки рўпарама-рўпара (оппозит двигатель) жойлаштирилади. Айланма ҳаракатланувчи насослар ва гидромоторларда Ц. кўпинча ўққа радиал ёки параллел равишда роторта жойлаштирилади.
Автомобилларнинг ички ёрув двигателлари Ц.ларида бевосита ёнилғи ёнганда ҳосил бўладиган газларнинг кенгайиш босимидан фойдаланилади. Ц. ичида поршень илгарилама-қайтма ҳаракатланиб туради. Кривошип-шатунли механизм поршеннинг илгариламақайтма ҳаракатини тирсакли валнинг айланма ҳаракатига айлантириб беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.