Silitsidlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 355-b. — ziyouz.com
Silitsidlar (lot. Silicium — kremniy) — kremniyning metallar va ba'zi metallmaslar b-n hosil qilgan birikmalari. S. kimyoviy boğlanişga köra 3 asosiy guruhga (ionkovalent, kovalent va metallsimon) bölinadi. Ionkovalent S. işqoriy (natriy va kaliydan taşqari) va işqoriyer metallar hamda mis va rux guruhi metalari b-n hosil böladi; kovalent S. bor, uglerod, azot, kislorod, fosfor, oltingugurtda hosil buladi; metallsimon S, oraliq metallardan yuzaga keladi. Işqoriyer metallardan silitsidlar va litiy silitsid Li6Si2 ma'lum (Li dan boşqa işqoriy metallar S. hosil qilmaydi). S. yaltiroq, juda qattiq va oğir kristall moddalar, yuqori trada suyuqlanadi, mas, TaSi2 ning suyuklaniş t-rasi 2200°. Metallsimon S. barqaror birikmalar, ular hatto yuqori tralarda ham oksidlanmaydi. MoSi, dan tayyorlangan elektr peçlari qizdirgiçlarini 1700°gaça bölgan oksidlovçi muhitda işlatiş mumkin. Ba'zi faol metallarning Si suv va suyultirilgan kislotalar ta'sirida parçalanadi, boşqa S.ga suv ham, suyultirilgan kislotalar ham ta'sir etmaydi. Aksari S. — yarim ötkazgiçlar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИЛИЦИДЛАР (лот. Silicium — кремний) — кремнийнинг металлар ва баъзи металлмаслар б-н ҳосил қилган бирикмалари. С. кимёвий боғланишга кўра 3 асосий гуруҳга (ионковалент, ковалент ва металлсимон) бўлинади. Ионковалент С. ишқорий (натрий ва калийдан ташқари) ва ишқорийер металлар ҳамда мис ва рух гуруҳи металари б-н ҳосил бўлади; ковалент С. бор, углерод, азот, кислород, фосфор, олтингугуртда ҳосил булади; металлсимон С, оралиқ металлардан юзага келади. Ишқорийер металлардан силицидлар ва литий силицид Li6Si2 маълум (Li дан бошқа ишқорий металлар С. ҳосил қилмайди). С. ялтироқ, жуда қаттиқ ва оғир кристалл моддалар, юқори трада суюқланади, мас, TaSi2 нинг суюкланиш т-раси 2200°. Металлсимон С. барқарор бирикмалар, улар ҳатто юқори траларда ҳам оксидланмайди. MoSi, дан тайёрланган электр печлари қиздиргичларини 1700°гача бўлган оксидловчи муҳитда ишлатиш мумкин. Баъзи фаол металларнинг Си сув ва суюлтирилган кислоталар таъсирида парчаланади, бошқа С.га сув ҳам, суюлтирилган кислоталар ҳам таъсир этмайди. Аксари С. — ярим ўтказгичлар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.