Sillogizm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 358-b. — ziyouz.com
Sillogizm (yun. syllogismos — hisobga olaman, xulosa çikaraman) — deduktiv xulosa çikariş turi. Unda özaro mantiqiy boğlangan ikki qat'iy mulohazadan uçinçi — yangi qat'iy mulohaza xrsil böladi. Mac, «barça metallar elektr tokini ötkazadi; mis — metall; demak, mis elektr tokini ötkazadi». Hosil qilingan yangi mulohaza dastlabki mulohazalardan umumiyroq bölmaydi. Şunga köra, S.ni umumiylikka asoslangan xulosa çiqariş, desa böladi. Bu jihatdan Sdan odatdagi fikrlaş va ilmiy xulosa çiqarişda isbot şakli sifatida keng foydalaniladi. S.ning tarkibi xulosa asoslari va xulosadan taşkil topgan. Xulosa asoslari va xulosadagi tuşunçalar terminlar deb ataladi. S.ning 4 ta asosiy figurasi (şakli) mavjud. S. asoslari oddiy qat'iy hukmlardan iborat bölib, ularning ikki asos va xulosada öziga xos tartib (töplam)da kelişi modus deb ataladi. S. figuralarining 19 ta modusi mavjud. Har bir figuraning töğri moduslarini aniqlaşda S.ning umumiy va maxsus qoidalariga amal qilinadi. S.lar oddiy kat'iy, murakkab va murakkab qisqartirilgan turlarga bölinadi. Xulosa çiqarişning bu usulini Aristotel «Birinçi analitika» asarida ta'riflab bergan. Sillogistik xulosa çikariş mantiqqa örganiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИЛЛОГИЗМ (юн. syllogismos — ҳисобга оламан, хулоса чикараман) — дедуктив хулоса чикариш тури. Унда ўзаро мантиқий боғланган икки қатъий мулоҳазадан учинчи — янги қатъий мулоҳаза хрсил бўлади. Mac, «барча металлар электр токини ўтказади; мис — металл; демак, мис электр токини ўтказади». Ҳосил қилинган янги мулоҳаза дастлабки мулоҳазалардан умумийроқ бўлмайди. Шунга кўра, С.ни умумийликка асосланган хулоса чиқариш, деса бўлади. Бу жиҳатдан Сдан одатдаги фикрлаш ва илмий хулоса чиқаришда исбот шакли сифатида кенг фойдаланилади. С.нинг таркиби хулоса асослари ва хулосадан ташкил топган. Хулоса асослари ва хулосадаги тушунчалар терминлар деб аталади. С.нинг 4 та асосий фигураси (шакли) мавжуд. С. асослари оддий қатъий ҳукмлардан иборат бўлиб, уларнинг икки асос ва хулосада ўзига хос тартиб (тўплам)да келиши модус деб аталади. С. фигураларининг 19 та модуси мавжуд. Ҳар бир фигуранинг тўғри модусларини аниқлашда С.нинг умумий ва махсус қоидаларига амал қилинади. С.лар оддий катъий, мураккаб ва мураккаб қисқартирилган турларга бўлинади. Хулоса чиқаришнинг бу усулини Аристотель «Биринчи аналитика» асарида таърифлаб берган. Силлогистик хулоса чикариш мантиққа ўрганилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.