Silos
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 358–359-b. — ziyouz.com
Silos (ispança silos — yertöla, don saqlanadigan öra) — çorva mollari uçun ösimlik (makkajöxori, kartoşka, kungaboqar, vikasuli aralaşmalari, ildizmevalar, tabiiy piçanzorlar ötlari, poliz ekinlari palaklari va b.) kök poyalarini havo kirmaydigan qilib konservalaş yöli b-n tayyorlanadigan ozuqa. Tarkibida karotin, vitamin S saqlanadi. Töğri tayyorlangan S. tarkibida organik kislotalar, xususan, sut (2% gaça), sirka (0,6% gaça) kislotalari, ayrim turlarida propion, valeriana kislotalari mavjudligi tufayli öziga xos yoqimli hid va nordonroq mazaga ega. S. bostiriş texnologiyasi buzilganda va notöğri saqlanganda yoğ kislotasi paydo böladi. S. sifati undagi vodorod ionlarining miqdori (rN)ga qarab aniqlanadi. Sifatli S. tarkibida r-n 4—4,2 böladi. S.ning ozuqali qimmati ösimlik turi, örib oliş vaqtidagi rivojlaniş fazasi, tayyorlaş texnologiyasi va saqlaniş şaroitiga boğliq. Yuqori sifatli S. tayyorlaş uçun makkajöxori doni sutmum pişiş davrida, kungaboqar gullay boşlaşi, dukkaklilar dukkak tugişining boşlanişi b-n öriladi. 100 kg makkajöxori silosida 20 ozuqa birligi, 1,4 kg hazm böladigan protein, 150 g kalsiy, 50 g fosfor, 1500 mg karotin, 100 kg kungaboqar S. ida 16 ozuqa birligi, 1,4 kg protein bor.
Özbekistonda S. bostiriş 20-a. ning örtalaridan qöllaniladi. S, asosan, makkajöxori, oq jöxori poyasidan yoki poyasi va donidan tayyorlanadi. S. hayvonlarda ovqat hazm bölişini yaxşilaydi. Buzoklarga dukkakli, yumşoq boşoqsoş ötlardan, çöçqalarga qand lavlagi, sabzi, kartoşka, poliz ekinlar, makkajöxori sötasi va b. aralaşmasidan, parrandalarga dukkakli ötlar, sabzi, qand lavlagi va b.dan tayyorlangan S. beriş tavsiya etiladi. S, asosan, qişda, qurğoqçil r-nlarda yezda beriladi.
S. bostirişda kök poya silos kombayni yordamida öriladi, 2—4—7 sm uzunlikda maydalanadi, söng silos inşootlariga joylanadi. Bostirilgan S. oğir traktorlar b-n ziçlanadi, ustiga polietilen plyonka yopilib, keyin 30—35 sm qalinlikda tuproqbn kömiladi. Töğri tayyorlangan S.ning ozuqalik qimmati va vitaminlar deyarli töla saqlanib qoladi. S. bostiriş texnikasi buzilsa (aynitssa, ziç bostirilmasa), aerob mikroorganizmlar jadal rivojlanadi, ozuqa öz-özidan tez qiziydi; ozuqalik qimmati keskin pasayadi.
S. oçilgaç, kundalik ratsionga loyiq miqdori olinib, söng darhol usti ziç yopib qöyilişi lozim. Aks holda havo ta'sirida oksidlaniş jarayoni boşlanib, ozuqa sifati buziladi. Soğiladigan va söqimga boqiladigan qoramollar ratsionida S. töyimlilik böyiça 50% gaça, çöçqalar ratsionida 20% gaça bölişi mumkin. Katta yoşdagi krramollarga 1 kunda örtaça 15—20 kg, otlarga 10—12 kg, qöylarga 3—4 kg beriladi.
Gözal Işimova, Rözimat Hamroqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИЛОС (испанча silos — ертўла, дон сақланадиган ўра) — чорва моллари учун ўсимлик (маккажўхори, картошка, кунгабоқар, викасули аралашмалари, илдизмевалар, табиий пичанзорлар ўтлари, полиз экинлари палаклари ва б.) кўк пояларини ҳаво кирмайдиган қилиб консервалаш йўли б-н тайёрланадиган озуқа. Таркибида каротин, витамин С сақланади. Тўғри тайёрланган С. таркибида органик кислоталар, хусусан, сут (2% гача), сирка (0,6% гача) кислоталари, айрим турларида пропион, валериана кислоталари мавжудлиги туфайли ўзига хос ёқимли ҳид ва нордонроқ мазага эга. С. бостириш технологияси бузилганда ва нотўғри сақланганда ёғ кислотаси пайдо бўлади. С. сифати ундаги водород ионларининг миқдори (рН)га қараб аниқланади. Сифатли С. таркибида р-н 4—4,2 бўлади. С.нинг озуқали қиммати ўсимлик тури, ўриб олиш вақтидаги ривожланиш фазаси, тайёрлаш технологияси ва сақланиш шароитига боғлиқ. Юқори сифатли С. тайёрлаш учун маккажўхори дони сутмум пишиш даврида, кунгабоқар гуллай бошлаши, дуккаклилар дуккак тугишининг бошланиши б-н ўрилади. 100 кг маккажўхори силосида 20 озуқа бирлиги, 1,4 кг ҳазм бўладиган протеин, 150 г кальций, 50 г фосфор, 1500 мг каротин, 100 кг кунгабоқар С. ида 16 озуқа бирлиги, 1,4 кг протеин бор.
Ўзбекистонда С. бостириш 20-а. нинг ўрталаридан қўлланилади. С, асосан, маккажўхори, оқ жўхори поясидан ёки пояси ва донидан тайёрланади. С. ҳайвонларда овқат ҳазм бўлишини яхшилайди. Бузокларга дуккакли, юмшоқ бошоқцош ўтлардан, чўчқаларга қанд лавлаги, сабзи, картошка, полиз экинлар, маккажўхори сўтаси ва б. аралашмасидан, паррандаларга дуккакли ўтлар, сабзи, қанд лавлаги ва б.дан тайёрланган С. бериш тавсия этилади. С, асосан, қишда, қурғоқчил р-нларда езда берилади.
С. бостиришда кўк поя силос комбайни ёрдамида ўрилади, 2—4—7 см узунликда майдаланади, сўнг силос иншоотларига жойланади. Бостирилган С. оғир тракторлар б-н зичланади, устига полиэтилен плёнка ёпилиб, кейин 30—35 см қалинликда тупроқбн кўмилади. Тўғри тайёрланган С.нинг озуқалик қиммати ва витаминлар деярли тўла сақланиб қолади. С. бостириш техникаси бузилса (айницса, зич бостирилмаса), аэроб микроорганизмлар жадал ривожланади, озуқа ўз-ўзидан тез қизийди; озуқалик қиммати кескин пасаяди.
С. очилгач, кундалик рационга лойиқ миқдори олиниб, сўнг дарҳол усти зич ёпиб қўйилиши лозим. Акс ҳолда ҳаво таъсирида оксидланиш жараёни бошланиб, озуқа сифати бузилади. Соғиладиган ва сўқимга боқиладиган қорамоллар рационида С. тўйимлилик бўйича 50% гача, чўчқалар рационида 20% гача бўлиши мумкин. Катта ёшдаги кррамолларга 1 кунда ўртача 15—20 кг, отларга 10—12 кг, қўйларга 3—4 кг берилади.
Гўзал Ишимова, Рўзимат Ҳамроқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.