Silur davri
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 360–362-b. — ziyouz.com
Silur davri (SISTEMASI), silur (Buyuk Britaniyaning Uels viloyatida yaşagan qad. kelt qabilasi — sşturlar nomidan) — Yer geologik tarixi paleozoy erasining uçinçi davri. Ordovik davridan keyin, devon davridan oldin ötgan. Radiologik usullar b-n aniqlanişiça, S.d. bundan 435+5 mln. yil avval boşlanib, taxm. 25±8,5 mln. yil davom etgan. S.d. yotqiziklari Antarktidadan taşqari barça materiklarda ma'lum. Klassik kesmalari Buyuk Britaniya, Çexiya, Şvetsiya, Marokaş, Şim. Amerika, Ural, Sibir, Örta Osiyo, Oltoy va Tuvada örganilgan. S.d.da Yer pusti tuzilişida kembriy va ordovik davrlaridagidek bu davrda xam nisbatan barqaror yirik platformalar (Şarqiy Yevropa, Afrika, Xitoy, Sibir va Şim. Amerika platformalari) bölgan. Kontinentlar b-n dengizlarning özaro joylaşuvi deyarli ordovik davridagidek bölgan. Eng yirik quruklik — Gondvana materigi xoz. Afrika hududining katta qismi, Arabiston ya.o., llandoveri va venlok yaruslarini öz içiga olgan Hindiston, Antarktida va Braziliyani egallagan. Şim. Amerika va Yevrosiyoda quruklikning kiçik massivlari — Grenlandiya, Boltiqböyi hududlari va Angara (Rossiyaning Osiyo qismida) joylaşgan bölib, regressiya va transgressiyalar natijasida S.d.da ularning şakli özgarib turgan. Materiklar relyefi tekis bölgan. S.d. boşlarida geokratik rejim söngan, yer yuzasi çökib, global dengiz transgressiyalari röy bergan. Platforma plitalari notekis çökkan. Geosinklinal zonalarda tektonik harakatlar bölib turgan. Quruklikning yuvilişi natijasida terrigen yotqiziklar töplana borgan. S.d.da geosinklinal taraqqiyot orogen harakatlar b-n almaşgan joylarda molass yotqiziklari köp bölgan. Suv ostidagi vulkanlar otilişi natijasida geosinklinal dengizlar tubi lavalar, vulkan brekçiyalari va tuflar b-n qoplangan. Suv ostidagi vulkan otilişlarida kremniygilli loy (balçiq) lar töplanib, effuziv jinslar b-n birgalikda çökindivulkanogen formatsiyalarni hosil qilgan.
S.d. iqlimi. S.d. boşlarida Yerda keçki ordovik muzlaniş davrining ta'siri bilinib, bir munça salqin iqlim bölgan. Keyinçalik muzliklarning erişi va spreding jarayonlarini boşlanişi, global transgressiyaning rivojlanişi hamda iqlimni ilişiga olib kelgan. S.d. yotqizikdarida xilmaxil çiğanokdi faunaning köp tarqalganligi va dengizlarda riflarning köpligi llandoveri oxiri — venlokning boşidan şunday iliq iqlimning dalilidir.
Organik dunyosi. S.d. boşlarida umurtqasiz organizmlarning barça asosiy sinflari şakllangan va sodda umurtqalilar paydo bölgan. Transgressiyalar natijasida xilma xil faunalarning köpayişi va keng tarqalişiga qulay şaroit bölgan. Epikontinental sayoz dengizlar va geosinklinal suv havzalarining şelf qismlari çiğanoqli va marjonpolipli faunaga boy bölgan. Şelf biotsenozlari tarkibida qorinoyokli va ikki tavaqali mollyuskalar bölgan, tentakulitlar, böğimoyoklilar ham yaşagan. Şelfning sayoz zonalarida turlituman marjonpoliplar, gidroidpoliplar, dengiz nilufarlari, suvötlar joylaşgan. Tabulyatlar, geliolitoideyalar va rugozalar juda taraqqiy etgan. Ignatanlilardan dengiz nilufarlari b-n dengiz pufakçalari keng tarqalgan. Silur havzalarining pelagial zonlarida faptolitlar yaşagan. Ularning juda köp qoldiqlari, asosan, yupqa balçiqlarda saqlanib krlgan bölib, qora, kremniygilli slanetslardan iborat S. formatsiyasini hosil qiladi; bu formatsiya butun dunyo burmali oblastlari uçun xos bölgan yotqiziqlar hisoblanadi. S.d.da umurtqali hayvonlarning ikki guruhi — jagsizlar va baliklar vujudga kelgan. S.d. oxirlarida quruklik sohillarida ösgan dastlabki flora psilofitlar — ötsimon ösimliklar taraqqiy etgan. Ularning izlari Buyuk Britaniya, Çexiya, Ukraina (Podoliya) va Qozoğistonda yuqori silur yotqiziklarida topilgan.
Örta Osiyoda S.d. yotqiziqlari keng tarqalgan. Örta Tyanşan, Bökantoğ, Çatqol, Qurama toğlarida bu davrga mansub yotqiziqlar bor. Ular, asosan, kulrangkökimtir alevrolit, argellit va slanets jinslaridan tuzilgan bölib, qalinligi 600—800 m. Jan. Tyanşan, Hisor, Olay, Turkiston, Zarafşon, Tomdi, Sulton Uvays toğlaridagi S.d. yotqiziklari quyi (llandoveri va venlok yaruslari) va yuqori bölimlarga bölinadi. Llandoveri yarusiga oid jinslar Olay, Turkiston toğlarida turli polimikt qumtoş, alevrolit, qora uglerodli gil, argillit, seritsitgilli, seritsitkremniyli slanetslardan tarkib topgan. Nurota toğlaridagi llandoveri yarusi jinslari qalinligi 700—800 m. Zarafşon, Zirabuloq—Ziyovuddin toğlarida bu yarus yotqiziqlari slanets va mergel, dolomit, ohaktoşlardan tuzilgan, qalinligi 300—900 m. Venlok yarusining yuqori qismi qumtoş, alevrolit jinslaridan iborat, qalinligi 180—220 m.
Foydali qazilmalari. S.d. yotqiziqlarida turli muhim foydali kazilmalar uçraydi. Ural va Norvegiyadagi çukişşvulkanogen jinslarda mis kolçedan rudalari bor. Jan. Ural va Osiyodagi kremniili katlamlarda marganets va fosforit konlari uçraydi. AQŞda (NyuYork va Alabama ştatlarida) temir rudalari, gips va tuzlar qazib olinmoqda. Özbekiston hududida regional metamorfizmdan özgargan. S.d. yotqiziqlari bağrida köplab oltinkumuş (Nurota, Tomdi, Ovminzatoğ, Bökantoğ va b. toğlar) konlari; uşbu yotkizyQlar granitoid intruziyalari b-n yorib çiqilgan çegaradoş (kontakt) metasomatiklarida esa volfram (Ingiçka, Langar, Quytoş va h.k.) konlari; Hisor, ZirabuloqZiyovuddin toğlarida noyob va nodir metallar namoyonlari ma'lum.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИЛУР ДАВРИ (СИСТЕМАСИ), силур (Буюк Британиянинг Уэльс вилоятида яшаган қад. кельт қабиласи — сштурлар номидан) — Ер геологик тарихи палеозой эрасининг учинчи даври. Ордовик давридан кейин, девон давридан олдин ўтган. Радиологик усуллар б-н аниқланишича, С.д. бундан 435+5 млн. йил аввал бошланиб, тахм. 25±8,5 млн. йил давом этган. С.д. ётқизиклари Антарктидадан ташқари барча материкларда маълум. Классик кесмалари Буюк Британия, Чехия, Швеция, Марокаш, Шим. Америка, Урал, Сибирь, Ўрта Осиё, Олтой ва Тувада ўрганилган. С.д.да Ер пусти тузилишида кембрий ва ордовик даврларидагидек бу даврда хам нисбатан барқарор йирик платформалар (Шарқий Европа, Африка, Хитой, Сибирь ва Шим. Америка платформалари) бўлган. Континентлар б-н денгизларнинг ўзаро жойлашуви деярли ордовик давридагидек бўлган. Энг йирик қуруклик — Гондвана материги хоз. Африка ҳудудининг катта қисми, Арабистон я.о., лландовери ва венлок ярусларини ўз ичига олган Ҳиндистон, Антарктида ва Бразилияни эгаллаган. Шим. Америка ва Евросиёда қурукликнинг кичик массивлари — Гренландия, Болтиқбўйи ҳудудлари ва Ангара (Россиянинг Осиё қисмида) жойлашган бўлиб, регрессия ва трансгрессиялар натижасида С.д.да уларнинг шакли ўзгариб турган. Материклар рельефи текис бўлган. С.д. бошларида геократик режим сўнган, ер юзаси чўкиб, глобал денгиз трансгрессиялари рўй берган. Платформа плиталари нотекис чўккан. Геосинклиналь зоналарда тектоник ҳаракатлар бўлиб турган. Қурукликнинг ювилиши натижасида терриген ётқизиклар тўплана борган. С.д.да геосинклиналь тараққиёт ороген ҳаракатлар б-н алмашган жойларда моласс ётқизиклари кўп бўлган. Сув остидаги вулканлар отилиши натижасида геосинклиналь денгизлар туби лавалар, вулкан брекчиялари ва туфлар б-н қопланган. Сув остидаги вулкан отилишларида кремнийгилли лой (балчиқ) лар тўпланиб, эффузив жинслар б-н биргаликда чўкиндивулканоген формацияларни ҳосил қилган.
С.д. иқлими. С.д. бошларида Ерда кечки ордовик музланиш даврининг таъсири билиниб, бир мунча салқин иқлим бўлган. Кейинчалик музликларнинг эриши ва спрединг жараёнларини бошланиши, глобал трансгрессиянинг ривожланиши ҳамда иқлимни илишига олиб келган. С.д. ётқизикдарида хилмахил чиғанокди фаунанинг кўп тарқалганлиги ва денгизларда рифларнинг кўплиги лландовери охири — венлокнинг бошидан шундай илиқ иқлимнинг далилидир.
Органик дунёси. С.д. бошларида умуртқасиз организмларнинг барча асосий синфлари шаклланган ва содда умуртқалилар пайдо бўлган. Трансгрессиялар натижасида хилма хил фауналарнинг кўпайиши ва кенг тарқалишига қулай шароит бўлган. Эпиконтинентал саёз денгизлар ва геосинклиналь сув ҳавзаларининг шельф қисмлари чиғаноқли ва маржонполипли фаунага бой бўлган. Шельф биоценозлари таркибида қориноёкли ва икки тавақали моллюскалар бўлган, тентакулитлар, бўғимоёклилар ҳам яшаган. Шельфнинг саёз зоналарида турлитуман маржонполиплар, гидроидполиплар, денгиз нилуфарлари, сувўтлар жойлашган. Табулятлар, гелиолитоидеялар ва ругозалар жуда тараққий этган. Игнатанлилардан денгиз нилуфарлари б-н денгиз пуфакчалари кенг тарқалган. Силур ҳавзаларининг пелагиал зонларида фаптолитлар яшаган. Уларнинг жуда кўп қолдиқлари, асосан, юпқа балчиқларда сақланиб крлган бўлиб, қора, кремнийгилли сланецлардан иборат С. формациясини ҳосил қилади; бу формация бутун дунё бурмали областлари учун хос бўлган ётқизиқлар ҳисобланади. С.д.да умуртқали ҳайвонларнинг икки гуруҳи — жагсизлар ва баликлар вужудга келган. С.д. охирларида қуруклик соҳилларида ўсган дастлабки флора псилофитлар — ўтсимон ўсимликлар тараққий этган. Уларнинг излари Буюк Британия, Чехия, Украина (Подолия) ва Қозоғистонда юқори силур ётқизикларида топилган.
Ўрта Осиёда С.д. ётқизиқлари кенг тарқалган. Ўрта Тяньшан, Бўкантоғ, Чатқол, Қурама тоғларида бу даврга мансуб ётқизиқлар бор. Улар, асосан, кулрангкўкимтир алевролит, аргеллит ва сланец жинсларидан тузилган бўлиб, қалинлиги 600—800 м. Жан. Тяньшан, Ҳисор, Олай, Туркистон, Зарафшон, Томди, Султон Увайс тоғларидаги С.д. ётқизиклари қуйи (лландовери ва венлок яруслари) ва юқори бўлимларга бўлинади. Лландовери ярусига оид жинслар Олай, Туркистон тоғларида турли полимикт қумтош, алевролит, қора углеродли гил, аргиллит, серицитгилли, серициткремнийли сланецлардан таркиб топган. Нурота тоғларидаги лландовери яруси жинслари қалинлиги 700—800 м. Зарафшон, Зирабулоқ—Зиёвуддин тоғларида бу ярус ётқизиқлари сланец ва мергель, доломит, оҳактошлардан тузилган, қалинлиги 300—900 м. Венлок ярусининг юқори қисми қумтош, алевролит жинсларидан иборат, қалинлиги 180—220 м.
Фойдали қазилмалари. С.д. ётқизиқларида турли муҳим фойдали казилмалар учрайди. Урал ва Норвегиядаги чукишшвулканоген жинсларда мис колчедан рудалари бор. Жан. Урал ва Осиёдаги кремниили катламларда марганец ва фосфорит конлари учрайди. АҚШда (НьюЙорк ва Алабама штатларида) темир рудалари, гипс ва тузлар қазиб олинмоқда. Ўзбекистон ҳудудида регионал метаморфизмдан ўзгарган. С.д. ётқизиқлари бағрида кўплаб олтинкумуш (Нурота, Томди, Овминзатоғ, Бўкантоғ ва б. тоғлар) конлари; ушбу ёткизйҚлар гранитоид интрузиялари б-н ёриб чиқилган чегарадош (контакт) метасоматикларида эса вольфрам (Ингичка, Лангар, Қуйтош ва ҳ.к.) конлари; Ҳисор, ЗирабулоқЗиёвуддин тоғларида ноёб ва нодир металлар намоёнлари маълум.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.