Simbioz

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 363–364-b. — ziyouz.com

Simbioz (Symbiosis — birgalikda yaşaş) — ikki va undan ortiq turlarning birbiriga foyda keltirib birga yaşaşi. Simbiotik munosabatlar ösimlik b-n ösimlik, ösimlik b-n hayvon, hayvon b-n hayvon, ösimlik va hayvonlar b-n mikroorganizmlar, mikroorganizmlar b-n mikroorganizmlar örtasida bölişi mumkin. «Simbioz» terminini nemis olimi A. de Bari (1879) taklif etgan.

Ösimliklar b-n mikroorganizmlar örtasidagi S.ga mikoriza misol böladi. Bunda zamburuğ mitseliysi yuksak ösimliklar ildizi b-n S. yaşaydi. Ösimlik ildizi suv va mineral oziqni tuprokdan şimib oladi. Zamburuğ esa tuprokdagi organik birikmalarning parçalanişiga yordam beradi. Azotobakteriyalar dukkakli ösimliklarning ildizida yaşab, havodagi erkin azotning ösimliklar tomonidan özlaştirilişiga yordam beradi. Hayvonlar b-n ösimliklar orasidagi S.ga misol tariqasida bir hujayrali suvötlar, ayrim bir hujayrali hayvonlar, böşliqiçlilar (gidralar, korall poliplar), kiprikli çuvalçanglar örtasidagi munosabatlarni körsatiş mumkin. Suvötlar korall poliplar hujayralariga joylaşib olib, ularning ösişi va rivojlanişiga katta ta'sir körsatadi. Xayvonlar (şu jumladan, odam) b-n mikroorganizmlar örtasida ham S. keng tarkalgan. Içak mikroorganizmlarining ovqat hazm qilişda iştirok etişi bunga yaqqol misol buladi. Ayrim xaşarotlar içagida sellyulozaning hazm bölişi içakda yaşaydigan açitqi zamburuğlari ajratib çiqaradigan fermentlar b-n boğliq. Xuddi şunga öxşaş S. kavş kaytaruvçi sut emizuvçilar b-n ular oşqozonida yaşaydigan infuzoriyalar orasida xam mavjud.

Organizmlar örtasidagi simbiotik munosabatlar evolyutsiya jarayonida katta ahamiyatga ega. 19-a.ning 60y.larida rus olimi A.S.Faminsin lişayniklarni S. yaşaydigan organizmlardan iborat ekanligini aniqlagan. 20-a. boşlarida K. S. Merejkovskiy bu xildagi evolyutsiya jarayonini simbiogenez deb atagan. Hoz. zamon biol.sida S.ga har xil turlarga mansub organizmlar örtasidagi har qanday munosabatlar (parazitizm, kommensalizm, mutualizm) tarzida qaraladi.

Abdukarim Zikiryoyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СИМБИОЗ (Symbiosis — биргаликда яшаш) — икки ва ундан ортиқ турларнинг бирбирига фойда келтириб бирга яшаши. Симбиотик муносабатлар ўсимлик б-н ўсимлик, ўсимлик б-н ҳайвон, ҳайвон б-н ҳайвон, ўсимлик ва ҳайвонлар б-н микроорганизмлар, микроорганизмлар б-н микроорганизмлар ўртасида бўлиши мумкин. «Симбиоз» терминини немис олими А. де Бари (1879) таклиф этган.

Ўсимликлар б-н микроорганизмлар ўртасидаги С.га микориза мисол бўлади. Бунда замбуруғ мицелийси юксак ўсимликлар илдизи б-н С. яшайди. Ўсимлик илдизи сув ва минерал озиқни тупрокдан шимиб олади. Замбуруғ эса тупрокдаги органик бирикмаларнинг парчаланишига ёрдам беради. Азотобактериялар дуккакли ўсимликларнинг илдизида яшаб, ҳаводаги эркин азотнинг ўсимликлар томонидан ўзлаштирилишига ёрдам беради. Ҳайвонлар б-н ўсимликлар орасидаги С.га мисол тариқасида бир ҳужайрали сувўтлар, айрим бир ҳужайрали ҳайвонлар, бўшлиқичлилар (гидралар, коралл полиплар), киприкли чувалчанглар ўртасидаги муносабатларни кўрсатиш мумкин. Сувўтлар коралл полиплар ҳужайраларига жойлашиб олиб, уларнинг ўсиши ва ривожланишига катта таъсир кўрсатади. Хайвонлар (шу жумладан, одам) б-н микроорганизмлар ўртасида ҳам С. кенг таркалган. Ичак микроорганизмларининг овқат ҳазм қилишда иштирок этиши бунга яққол мисол булади. Айрим хашаротлар ичагида целлюлозанинг ҳазм бўлиши ичакда яшайдиган ачитқи замбуруғлари ажратиб чиқарадиган ферментлар б-н боғлиқ. Худди шунга ўхшаш С. кавш кайтарувчи сут эмизувчилар б-н улар ошқозонида яшайдиган инфузориялар орасида хам мавжуд.

Организмлар ўртасидаги симбиотик муносабатлар эволюция жараёнида катта аҳамиятга эга. 19-а.нинг 60й.ларида рус олими А.С.Фаминцин лишайникларни С. яшайдиган организмлардан иборат эканлигини аниқлаган. 20-а. бошларида К. С. Мережковский бу хилдаги эволюция жараёнини симбиогенез деб атаган. Ҳоз. замон биол.сида С.га ҳар хил турларга мансуб организмлар ўртасидаги ҳар қандай муносабатлар (паразитизм, комменсализм, мутуализм) тарзида қаралади.

Абдукарим Зикирёев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.