Simmetriya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 367–368-b. — ziyouz.com
Simmetriya (fizikada) — hodisalar, moddalar tuzilişi va ularning fizik xossalari, harakat va saqlaniş qonunlarining ayrim almaştirişlarga nisbatan özgarmay saqlaniş (invariantlik) xususiyatini ifodalovçi tuşunça. Mas, qor uçquni yoki muzlagan oyna, barg yoki gul, kapalak yoki asalari uyasi, kristallar va b. tuzilişida qandaydir mutanosiblik, tartib, qonuniy takroriylik röy beradi. Ana şu takroriylik S. hisoblanadi. Fazo va vaqt S.lari mavjud. Fazo S.si — turli nuqtalar va yunalişlarda fazo xususiyatlarining uzgarmasdan saqlanişi. Turli nuqtalarda fazo xususiyatlarining bir xilligi fazoning bir jinsliligi, turli yönalişlarda fazo xususiyatlarining bir xilligi esa fazoning izotropligi deyiladi. V a qt S.si energiya, harakat mikdori va harakat mikdori momentining saqlaniş qonunlari b-n boğliq. Energiyaning saqlaniş qonuni vaqtning bir jinsliligi b-n, harakat mikdori momentining saqlaniş qonuni esa fazoning izotropligi b-n bevosita boglangan. Fizikadagi nisbiylik nazariyasini vakt va fazo S. nazariyasi deb qaraş mumkin.
S. taşqi vaiçki şakllarda mavjud bölib, geometrik tasvirlar: nuqta, töğri çiziq, tekislik va b.ga nisbatan almaştiriş qöllab, fizik hodisalar va qonunlar S.si tahlil etiladi. Bu hodisalar va qonunlar fazovaqtni uzluksiz va diskret almaştirişlariga, ayniy zarralarni örin almaştirişlariga nisbatan simmetrik bulişi mumkin. Mas, faol moddasi ammiak NH3 bulgan kvant generatorida bir neçta ammiak molekulalari şu tipdagi boşqa ammiak molekulalari b-n almaştirilganda, generator çikarayotgan 1,24 sm li elektromagnit nurlaniş parametrlari özgarmaydi. Umumiy holda bir xil zarralardan taşkil topgan tizimni kvantmexanik tahlilida bir xil zarralarni urin almaştirişlarga nisbatan S.si ularni ayniylik prinsipiga olib keladi. Fazovaqtni uzluksiz almaştirişlar fizika qonunlarini fazo va vaqtning siljişiga nisbatan simmetrik bölişini bildiradi. Mas, Maksvell tenglamalari Lorents almaştirişlarigg nisbatan simmetrikdir. Fazovaqtni diskret almaştirişlar relyativistik kvant nazariyaning mahsuli bölib, yangi tipdagi S.ni kaşf etdi. Bir vaqtda fazo inversiyasi (R), vakt inversiyasi (T) va zaryad işorasi özgartirilişi (S) almaştirişlariga nisbatan fizik hodisalar qonunlarining simmetrikligini körsatadi va SRT S.si deb yuritiladi. Elementar zarralar va maydonlar nazariyasi fizikasida öziga xos S. turlari: SU(3) — S, izotopik S, super S, rangli S, kalibrlangan S, dinamik S. va S.ning boşka turlari kaşf etilgan.
Ad.: Lyaxovskiy V. D., Boloxov A. A., Gruppi simmetrii i elementarniye çastitsi, L., 1983; Çeng G. P., Li L.
F., Kalibrovoçniye teorii v fizike elementarnix çastits, M., 1987.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИММЕТРИЯ (физикада) — ҳодисалар, моддалар тузилиши ва уларнинг физик хоссалари, ҳаракат ва сақланиш қонунларининг айрим алмаштиришларга нисбатан ўзгармай сақланиш (инвариантлик) хусусиятини ифодаловчи тушунча. Мас, қор учқуни ёки музлаган ойна, барг ёки гул, капалак ёки асалари уяси, кристаллар ва б. тузилишида қандайдир мутаносиблик, тартиб, қонуний такрорийлик рўй беради. Ана шу такрорийлик С. ҳисобланади. Фазо ва вақт С.лари мавжуд. Фазо С.си — турли нуқталар ва йуналишларда фазо хусусиятларининг узгармасдан сақланиши. Турли нуқталарда фазо хусусиятларининг бир хиллиги фазонинг бир жинслилиги, турли йўналишларда фазо хусусиятларининг бир хиллиги эса фазонинг изотроплиги дейилади. В а қт С.си энергия, ҳаракат микдори ва ҳаракат микдори моментининг сақланиш қонунлари б-н боғлиқ. Энергиянинг сақланиш қонуни вақтнинг бир жинслилиги б-н, ҳаракат микдори моментининг сақланиш қонуни эса фазонинг изотроплиги б-н бевосита богланган. Физикадаги нисбийлик назариясини вакт ва фазо С. назарияси деб қараш мумкин.
С. ташқи ваички шаклларда мавжуд бўлиб, геометрик тасвирлар: нуқта, тўғри чизиқ, текислик ва б.га нисбатан алмаштириш қўллаб, физик ҳодисалар ва қонунлар С.си таҳлил этилади. Бу ҳодисалар ва қонунлар фазовақтни узлуксиз ва дискрет алмаштиришларига, айний зарраларни ўрин алмаштиришларига нисбатан симметрик булиши мумкин. Мас, фаол моддаси аммиак NH3 булган квант генераторида бир нечта аммиак молекулалари шу типдаги бошқа аммиак молекулалари б-н алмаштирилганда, генератор чикараётган 1,24 см ли электромагнит нурланиш параметрлари ўзгармайди. Умумий ҳолда бир хил зарралардан ташкил топган тизимни квантмеханик таҳлилида бир хил зарраларни урин алмаштиришларга нисбатан С.си уларни айнийлик принципига олиб келади. Фазовақтни узлуксиз алмаштиришлар физика қонунларини фазо ва вақтнинг силжишига нисбатан симметрик бўлишини билдиради. Мас, Максвелл тенгламалари Лорентц алмаштиришларигг нисбатан симметрикдир. Фазовақтни дискрет алмаштиришлар релятивистик квант назариянинг маҳсули бўлиб, янги типдаги С.ни кашф этди. Бир вақтда фазо инверсияси (Р), вакт инверсияси (Т) ва заряд ишораси ўзгартирилиши (С) алмаштиришларига нисбатан физик ҳодисалар қонунларининг симметриклигини кўрсатади ва СРТ С.си деб юритилади. Элементар зарралар ва майдонлар назарияси физикасида ўзига хос С. турлари: SU(3) — С, изотопик С, супер С, рангли С, калибрланган С, динамик С. ва С.нинг бошка турлари кашф этилган.
Ад.: Ляховский В. Д., Болохов А. А., Группы симметрии и элементарные частицы, Л., 1983; Ченг Г. П., Ли Л.
Ф., Калибровочные теории в физике элементарных частиц, М., 1987.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.