Simmetriya

Simmetriya (kimyoda) — molekulalarning geometrik konfiguratsiyasidagi (zarralarning fazoviy joylaşişidagi) qonuniyat. Taşqi muhitdan ajratilgan molekulalarning fizikkimyoviy xossalarida va ayni molekulalarning boşka molekulalar b-n özaro ta'sir etişida namoyon böladi.

Köpçilik oddiy molekulalar özining muvozanat konfiguratsiyasiga xos fazoviy simmetriya elementlariga, ya'ni ntartibdagi simmetriya öqiga, S. tekisligiga, S. markaziga (yoki inversiya markaziga) ega. Mas, ammiak NH3 molekulasida muntazam uç burçakli piramida S.si, metan CH4 molekulasida tetraedr S.si mavjud. Murakkab molekulalarda konfiguratsiya ga xos S. butun molekulada kuzatilmasligi mumkin, lekin uning ayrim qismlarida (fragmentlarida) taqriban saqlanib qoladi (lokal S). Şuning uçun ham kvant kimyosining molekulyar orbitallar nazariyasiga köra, molekulalarda simmetriya elementlari mavjudligiga asoslanib, molekulaning ayrim kismlariga oid orbitallarni sinflarga ajratiş qabul qilingan. Agar molekula özining konfiguratsiyasi jihatidan S. tekisligiga ega bölsa va molekulaning yadrolari ana şu tekislikda yotsa, uning barça orbitallari simmetrik (oorbitallar) va nosimmetrik (lorbitallar) sinfga ajratiladi. Lorbitallar sirtqi tomoniga yaqin joylaşgan molekulalar töyinmagan moddalarga mansub böladi. Molekulaning muayyan qismida lokal S. mavjudligiga qarab reaksiya vaqtida uning qaysi qismi tezroq, qaysi qismi keçrok qözğalişi (faollanişi) haqida xulosa çiqariş mumkin. Kimyoviy lazerlar va molekulyar töğrilagiçlar hosil qilişda, organik öta ötkazgiçlar modelini tuzişda, kanserogen moddalar hamda farmakologik faol moddalarni analiz qiliş va b.da molekulalar S.i inobatga olinadi.