Simmetriya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 368–369-b. — ziyouz.com
Simmetriya (biologiyada), biosimmetriya — tirik organizmlar qismlarining fazoviy özaro mutanosib joylaşuvi xususiyatlari. Biologik obyektlar strukturaviy S.sini aniklaş ularning taşqi körinişi va içki tuzilişini aniq tavsif etiş imkonini beradi. Strukturaviy S. biologik obyektlar struktura elementlarining izçil takrorlanişi tarzida namoyon böladi. Strukturaviy S.ga köra, obyektning simmetrik körinişi uning struktura elementlari, ya'ni obyektning bir xil qismlari tartibini belgilovçi geometrik elementlar (nuqta, çiziq, tekisliklar) b-n ta'riflanadi. Floks ösimligi gulining S.si bunga misol böla oladi. Kapalak gavdasi S.si uni öng va çap deb ataladigan 2 qismga, ya'ni tekislikka bölib turadi. Bunday tekislikning har biri ikkinçisining közgudagi aksiga aynan öxşaş böladi.
Tirik tabiatda S.ning bir neça xili uçraydi. Tirik tabiatning tarixiy rivojlanişi davomida S. şakli ham özgarib borgan. Mac, tiriklik rivojlanişning ilk davrlarida nuqtali S.li, töğri köp burçakli va şarsimon S.li organizmlar keng tarqalgan. Evolyutsiyaning yuqori bosqiçlarida ösimlik va hayvonlar uçun, asosan, aksial S. va aktinomorf S. xos. Aksial S.li organizmlar p tartibli S. öqiga ega. Aktinomorf S.li bioobyektlar esa p tartibli S. öqi va bu öqni kesib ötgan t ta tekislikka ega böladi. Tirik tabiatda asimmetriya va ikki tomonlama, ya'ni bilateral S. keng tarqalgan. Asimmetriya köpçilik ösimlik turlarining barglari, ikki tomonlama S. odam, umurtqali hayvonlar va köpçilik umurtqasizlar uçun xos. Biologik obyektlar S.sini örganiş ularning tuzilişi, kelib çiqişi, rivojlanişi, xossalari va funksiyasini yaxşiroq anglab olişga yordam beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИММЕТРИЯ (биологияда), биосимметрия — тирик организмлар қисмларининг фазовий ўзаро мутаносиб жойлашуви хусусиятлари. Биологик объектлар структуравий С.сини аниклаш уларнинг ташқи кўриниши ва ички тузилишини аниқ тавсиф этиш имконини беради. Структуравий С. биологик объектлар структура элементларининг изчил такрорланиши тарзида намоён бўлади. Структуравий С.га кўра, объектнинг симметрик кўриниши унинг структура элементлари, яъни объектнинг бир хил қисмлари тартибини белгиловчи геометрик элементлар (нуқта, чизиқ, текисликлар) б-н таърифланади. Флокс ўсимлиги гулининг С.си бунга мисол бўла олади. Капалак гавдаси С.си уни ўнг ва чап деб аталадиган 2 қисмга, яъни текисликка бўлиб туради. Бундай текисликнинг ҳар бири иккинчисининг кўзгудаги аксига айнан ўхшаш бўлади.
Тирик табиатда С.нинг бир неча хили учрайди. Тирик табиатнинг тарихий ривожланиши давомида С. шакли ҳам ўзгариб борган. Mac, тириклик ривожланишнинг илк даврларида нуқтали С.ли, тўғри кўп бурчакли ва шарсимон С.ли организмлар кенг тарқалган. Эволюциянинг юқори босқичларида ўсимлик ва ҳайвонлар учун, асосан, аксиал С. ва актиноморф С. хос. Аксиал С.ли организмлар п тартибли С. ўқига эга. Актиноморф С.ли биообъектлар эса п тартибли С. ўқи ва бу ўқни кесиб ўтган т та текисликка эга бўлади. Тирик табиатда асимметрия ва икки томонлама, яъни билатерал С. кенг тарқалган. Асимметрия кўпчилик ўсимлик турларининг барглари, икки томонлама С. одам, умуртқали ҳайвонлар ва кўпчилик умуртқасизлар учун хос. Биологик объектлар С.сини ўрганиш уларнинг тузилиши, келиб чиқиши, ривожланиши, хоссалари ва функциясини яхшироқ англаб олишга ёрдам беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.