Simob
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 369–370-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Simob (lot. Hydrargurum), Hg — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 80, at. m. 200,59. Tabiiy S. massa sonlari 196, 198—202 va 204 ga teng bölgan 7 ta barqaror izotopdan iborat; bulardan eng köp tarkalganlari 2(l0Hg(23,13%) b-n 2O2Hg (29,8%). S.ning sun'iy radioaktiv izotoplaridan 2()3Hg(T1/2=46,9 kun) va 205Hg (T|/2=5,5 min) amaliy ahamiyatga ega. S. juda qadimdan ma'lum. Yer pöstining massa jihatdan 710»6% ini taşkil etadi. Tabiatda ba'zan tuğma holda uçraydi, asosan, birikmalar holida böladi. S.ning asosiy minerali — kino var HgS. Undan taşqari, S.ning 30 ga yaqin minerallari mavjud. Ispaniya, Kavkaz, Ukraina, Örta Osiyo, Italiya va AQŞda S. konlari bor. S. — odatdagi trada yaltiroq, kumuş rang suyuq metall, ziçligi 13,52 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi —38,97°, qaynaş t-rasi 357,25°. S. özida boşqa metallar (mas, natriy, kaliy, kumuş, oltin)ni eritib, öşa metallarning amalgamasini hosil qiladi. Öz birikmalarida 1 yoki 2 valentli. Kimyoviy jihatdan turğun modda. Asl metallar singari quruq havoda oksidlanmaydi; S. kislorod b-n faqat yuqori trada reaksiyaga kirişadi. Galogenlar va oltingugurt b-n oson birikadi. Xlorid kislotada va suyultirilgan sulfat kislotada erimaydi, lekin zar suvida, nitrat kislotada, qaynoq konsentrlangan sulfat kislotada eriydi. S.ning ionlaniş potensiali katta bulganligidan birikmalari beqaror, qizdirilganda parçalanadi. Bir valentli S. birikmalari qizdirilganida S.ga va 2 valentli S. birikmalariga parçalanadi; mas, Hg2(NO3)2 <=* Hg+Hg(NO3)2. S. juda köp asboblar (mas, barometr, termometr, yukrri vakuum nasoslari)da, oltin va kumuşni rudalardan ajratib olişda, elektrotexnikada, radiotexnikada, portlovçi moddalar, kunduzgi, katod va kvars lampalari, kalomel elektrodlari tayyorlaşda, harbiy maqsadlarda işlatiladi.
Odam va qayvonlar organizmida 10~6% S. böladi. Odam organizmiga bir keçakunduzda örta hisobda ovqat orqali 0,02—0,05 mg S. ötadi. Kişi qonida örta hisobda 0,023mg/ml, siydikda 0,1—0,2 mkg/ml mikdorida S. bor. S. organizmda Si, Sn, Cd, Se mikroelementlarining singişi va almaşinuvida yordam beradi. S. va uning birikmalari zaharli, şuninguçun işlatişda ehtiyot çoralariga rioya qiliş zarur. Metall S.ning buğlari ayniqsa xavfli. S. nafas orqali qonga ötadi. Qonga ötgan S. undagi oqsillar b-n qöşiladi. S. ning bir qismi jigar, buyrak, taloq va miya töqimalarida töplanadi. Sdan zaharlarganda vena orqali giposulfitning 20%li eritmasi yuboriladi, markaziy nerv sistemasi faoliyatini normallaştiradigan farmakologik hamda fizioterapevtik vositalar buyuriladi va h.k. S. preparatlari antiseptik va siydik haydovçi xususiyatlari tufayli tibbiyotda qöllanadi.
Simob birikmalari. S.ning köp birikmalari ma'lum. S. amidlari, mas, [Hg(NH3)2]Cl2NH3HgC! tibbiyotda qöllanadi. S. diatsidodiaminlarining umumiy formulasi [MeA2X2]»~2 bölib, kompleks birikmalardan hisoblanadi. S. dimetil (CH3)2Hg — rangeiz oğir suyuqlik, şirin mazaga ega, buği juda zaharli. Oksidlaridan Hg2O — kora tusli kukun va HgO — qizil yoki sariq tusli kristall, peroksidi HgO2 beqaror modda, S. metilxlorid CH3HgCl — rangeiz kristall modda, organik sintezlarda qöllanadi. S. (1)nitrat HgNO3H2O — rangeiz kristall, suvda, nitrat kislotada eriydi, spirt va efirda erimaydi. S. (II)bariy yodid Ba(HgI4)5H2O yoki HgI2BaI25H2O sargiş kristall, beqaror, gigroskopik, suvda va spirtda eriydi. Mikroanalizda alkaloidlarni anikdaşda işlatiladi. S. (II) bromid (simob dibromid) HgBr2 — kristall modda, oq kukun, zaharli, suvda, spirt va efirda eriydi. S. (II) xlorid sulema deyiladi.
Kaldirok, simob Hg(ONC)2 — kristall modda, suvda oz eriydi, ammoniy gidroksidda va spirtda yaxşi eriydi. Qaldiroq kislotaning simobli tuzi, silkitilsa portlaydi, şu bois undan detonator sifatida foydalaniladi. S. (P)kaliy yodid K2[HgI2]3H2O — sariq kristall, gigroskopik, suvda eriydi, kimyoviy analizlar va tibbiyotda qöllanadi.
S. (1)yodid Hg,l2 yoki Hgl, sarğişyaşil kristall modda (kukun), nur ta'sirida uzgaradi, suvda va spirtda erimaydi. S. (P)yodid Hgl2 ham mavjud, 2 şakli bor: tetragonal şakllisi qizil rangga ega, 170°da sarğayadi, sovutilsa yana qizaradi; romb şakllisi sariq rangli kristall, suvda erimaydi, kaliy yodidda eriydi, zaharli. S. (II) kumuş yodid HgAgI, sariq mayda kukun, suvda erimaydi. S. (P)sulfat HgSO4, S. (P) sulfit HgSO3, S. (1)sulfat Hg2SO4 S. (P)atsetet Hg(C2H4O2)r S. (II)xromat Hg2Cr04. S. (P)sianid Hg(CN)2, S. (N) sianat Hg(ONC)2 va b. birikmalar kimyo sanoatida, tibbiyotda, fotografiyada va b. sohalarda qöllanadi.
Ad.: Axmerov K,., Jalilov A., Sayfutdinov R. S, Umumiy va anorganik kimyo, T., 2003.
Qudrat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИМОБ (лот. Hydrargurum), Hg — Менделеев даврий системасининг II гуруҳига мансуб кимёвий элемент; тартиб рақами 80, ат. м. 200,59. Табиий С. масса сонлари 196, 198—202 ва 204 га тенг бўлган 7 та барқарор изотопдан иборат; булардан энг кўп таркалганлари 2(l0Hg(23,13%) б-н 2O2Hg (29,8%). С.нинг сунъий радиоактив изотопларидан 2()3Hg(T1/2=46,9 кун) ва 205Hg (Т|/2=5,5 мин) амалий аҳамиятга эга. С. жуда қадимдан маълум. Ер пўстининг масса жиҳатдан 710»6% ини ташкил этади. Табиатда баъзан туғма ҳолда учрайди, асосан, бирикмалар ҳолида бўлади. С.нинг асосий минерали — кино вар HgS. Ундан ташқари, С.нинг 30 га яқин минераллари мавжуд. Испания, Кавказ, Украина, Ўрта Осиё, Италия ва АҚШда С. конлари бор. С. — одатдаги трада ялтироқ, кумуш ранг суюқ металл, зичлиги 13,52 г/см3, суюқланиш т-раси —38,97°, қайнаш т-раси 357,25°. С. ўзида бошқа металлар (мас, натрий, калий, кумуш, олтин)ни эритиб, ўша металларнинг амальгамасини ҳосил қилади. Ўз бирикмаларида 1 ёки 2 валентли. Кимёвий жиҳатдан турғун модда. Асл металлар сингари қуруқ ҳавода оксидланмайди; С. кислород б-н фақат юқори трада реакцияга киришади. Галогенлар ва олтингугурт б-н осон бирикади. Хлорид кислотада ва суюлтирилган сульфат кислотада эримайди, лекин зар сувида, нитрат кислотада, қайноқ концентрланган сульфат кислотада эрийди. С.нинг ионланиш потенциали катта булганлигидан бирикмалари беқарор, қиздирилганда парчаланади. Бир валентли С. бирикмалари қиздирилганида С.га ва 2 валентли С. бирикмаларига парчаланади; мас, Hg2(NO3)2 <=* Hg+Hg(NO3)2. С. жуда кўп асбоблар (мас, барометр, термометр, юкрри вакуум насослари)да, олтин ва кумушни рудалардан ажратиб олишда, электротехникада, радиотехникада, портловчи моддалар, кундузги, катод ва кварц лампалари, каломель электродлари тайёрлашда, ҳарбий мақсадларда ишлатилади.
Одам ва қайвонлар организмида 10~6% С. бўлади. Одам организмига бир кечакундузда ўрта ҳисобда овқат орқали 0,02—0,05 мг С. ўтади. Киши қонида ўрта ҳисобда 0,023мг/мл, сийдикда 0,1—0,2 мкг/мл микдорида С. бор. С. организмда Си, Sn, Cd, Se микроэлементларининг сингиши ва алмашинувида ёрдам беради. С. ва унинг бирикмалари заҳарли, шунингучун ишлатишда эҳтиёт чораларига риоя қилиш зарур. Металл С.нинг буғлари айниқса хавфли. С. нафас орқали қонга ўтади. Қонга ўтган С. ундаги оқсиллар б-н қўшилади. С. нинг бир қисми жигар, буйрак, талоқ ва мия тўқималарида тўпланади. Сдан заҳарларганда вена орқали гипосульфитнинг 20%ли эритмаси юборилади, марказий нерв системаси фаолиятини нормаллаштирадиган фармакологик ҳамда физиотерапевтик воситалар буюрилади ва ҳ.к. С. препаратлари антисептик ва сийдик ҳайдовчи хусусиятлари туфайли тиббиётда қўлланади.
Симоб бирикмалари. С.нинг кўп бирикмалари маълум. С. амидлари, мас, [Hg(NH3)2]Cl2NH3HgC! тиббиётда қўлланади. С. диацидодиаминларининг умумий формуласи [МеА2Х2]»~2 бўлиб, комплекс бирикмалардан ҳисобланади. С. диметил (CH3)2Hg — рангеиз оғир суюқлик, ширин мазага эга, буғи жуда заҳарли. Оксидларидан Hg2O — кора тусли кукун ва HgO — қизил ёки сариқ тусли кристалл, пероксиди HgO2 беқарор модда, С. метилхлорид CH3HgCl — рангеиз кристалл модда, органик синтезларда қўлланади. С. (1)нитрат HgNO3H2O — рангеиз кристалл, сувда, нитрат кислотада эрийди, спирт ва эфирда эримайди. С. (II)барий йодид Ba(HgI4)5H2O ёки HgI2BaI25H2O саргиш кристалл, беқарор, гигроскопик, сувда ва спиртда эрийди. Микроанализда алкалоидларни аникдашда ишлатилади. С. (II) бромид (симоб дибромид) HgBr2 — кристалл модда, оқ кукун, заҳарли, сувда, спирт ва эфирда эрийди. С. (II) хлорид сулема дейилади.
Калдирок, симоб Hg(ONC)2 — кристалл модда, сувда оз эрийди, аммоний гидроксидда ва спиртда яхши эрийди. Қалдироқ кислотанинг симобли тузи, силкитилса портлайди, шу боис ундан детонатор сифатида фойдаланилади. С. (П)калий йодид K2[HgI2]3H2O — сариқ кристалл, гигроскопик, сувда эрийди, кимёвий анализлар ва тиббиётда қўлланади.
С. (1)йодид Hg,l2 ёки Hgl, capғишяшил кристалл модда (кукун), нур таъсирида узгаради, сувда ва спиртда эримайди. С. (П)йодид Hgl2 ҳам мавжуд, 2 шакли бор: тетрагонал шакллиси қизил рангга эга, 170°да сарғаяди, совутилса яна қизаради; ромб шакллиси сариқ рангли кристалл, сувда эримайди, калий йодидда эрийди, заҳарли. С. (II) кумуш йодид HgAgI, сариқ майда кукун, сувда эримайди. С. (П)сульфат HgSO4, С. (П) сульфит HgSO3, С. (1)сульфат Hg2SO4 С. (П)ацетет Hg(C2H4O2)r С. (II)хромат Hg2Cr04. С. (П)цианид Hg(CN)2, С. (Н) цианат Hg(ONC)2 ва б. бирикмалар кимё саноатида, тиббиётда, фотографияда ва б. соҳаларда қўлланади.
Ад.: Ахмеров К,., Жалилов А., Сайфутдинов Р. С, Умумий ва анорганик кимё, Т., 2003.
Қудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.