Sinapslar

Sinapslar (yun. synapsis — ulaniş, tutaşiş) — nerv hujayralari (neyronlar)ning özaro va ijroçi organlar hujayralari b-n tutaşgan joyi. S. signallarni impulyelarga aylantiradi va uzatadi. «S.» terminini birinçi bölib ingliz fiziologi Ç. Şerrington neyronlararo aloqani tuşuntiriş uçun qöllagan (1897). S. yordamida neyronlar birbiri b-n boğlanadi. Natijada nerv sistemasining aktivligi va boş miyaning integrativ faoliyati kuçayadi. Sga sinaptik uçlar, ikki hujayra oraliğidagi sinaptik tirqiş (bu 200 A, ba'zi S.da 1000 A va undan ortiq) va sinaptik uçlarga tegib turuvçi hujayra qismi kiradi. Neyronlararo Sni, odatda, bir nerv xujayrasi aksonining tarmoklari va tana, dendritlar yoki boşka neyron aksoni vujudga keltiradi; hujayralar oraliğida S. tirqişi bölib, bu tirqiş orqali qözğaliş mediatorlar (kimyoviy S), ionlar (elektr S.) yoki ikkalasi (aralaş S.) yordamida uzatiladi. S. funksional ahamiyatiga köra, hujayra faoliyatini aktivlaştiradi yoki tormozlaydi. Elektrotonik S.da quyi molekulyar birikmalar bir hujayra sitoplazmasidan ikkinçisiga töğridantöğri ötiş imkoniyatiga ega. Elektrotonik S. signallarning tez va özgarmasdan, kimyoviy S. esa fakat bir tomonga uzatilişini ta'minlaydi. Hujayrani tormoz holatiga olib keladigan S. xam bor. Bular tormozlovçi S. deb ataladi va şular yordamida qözğalgan holat göyo «yöqotiladi». Bu b-n nerv hujayralari öta qözğalişdan saqlanadi. Hujayralar örtasidagi sinaptik aloqa nerv hujayralarining funksional birlaşişida, qözğaliş va tormozlaniş jarayonlarining yönalişini, şuningdek, organizmning ta'sirlovçiga nisbatan bölgan reaksiyasini ta'minlaşda muhim rol öynaydi.