Sind daryosi böyidagi jang

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 382-b. — ziyouz.com

Sind daryosi böyidagi jang — Jaloliddin Manguberdi va Çingizxon qöşinlari örtasidagi jang (1221 y. 24—26 noyab.). Parvon jangida mağlub bölgan möğullar Çingizxon boşçiligida ulkan laşkar töplab Jaloliddinga qarşi otlangan. Son jihatdan möğullar bir neça barobar ziyod bölgan, şu tufayli xorazmliklar Sind (Hind) daryosi tomon çekinişgan. Jaloliddin Parvonda avval uni tark etgan Sayfuddin Iğroq, A'zam malik va Muzaffar malik kabi amirlar b-n birlaşib, Çingizxonga qarşi jang qilişga qaror qiladi. Ammo, öylangan rejaning amalga oşişiga yov imkon bermaydi. Ildam yetib kelgan Çingizxon Jaloliddinning Örxon boşliq uğruqiga hujum qilib, uni yakson etadi. Duşmanning laşkari b-n Sind daryosi orasida qolgan Jaloliddinning jangga kirişdan uzga çorasi qolmaydi. S.d.b.j. 1221 y.ning 24 noyab. erta saharda boşlanadi va 3 kun davom etadi. Dastlabki kun Jaloliddin xos askarlari b-n yovning Çingizxon joylaşgan markaziga şiddatli hujum uyuştiradi va uni 2 bölakka ajratib yuboradi. Ammo, 10 ming kişilik möğullar pistirmasi uning yölini tösadi. Bu pistirma Jaloliddinning qaynotasi Amin ulMulk qömondonligidagi öng qanotni tormor etadi, qolganqutganlarini esa Jaloliddin zör şijoat b-n jang olib borayotgan markazgaça quvib boradi. Xorazmliklarning söl qanoti möğullarga bardoş berolmay yengiladi. Oğir ahvolda qolgan Jaloliddin 700 ga yaqin otliq askarlari b-n mardlarça qarşilik körsatadi. Çingizxon uni tiriklayin qölga olişni buyuradi. Duşman sultonni qurşovga oladi, ular öz niyatlariga yetay deb turganda Jaloliddinning toğavaççasi va xos amirlaridan bölgan Axos malik uni xdlqa içidan olib çiqişga erişadi. Jang vaqtida sultonning gödak öğli yov qöliga asir tuşadi. Çingizxon uni qatl etişga hukm qiladi. Janggoxdan çiqqan Jaloliddin qarindoşuruğlari b-n vidolaşadi va ularni Sindga ğarq qilişga ijozat beradi, söngra qayta hujumga taşlanadi, noiloj ahvolda qolgaç, 10 gaz bal.dan oti b-n daryoga sakraydi. Daryoning narigi qirğoğiga soğsalomat ötib olgan sultonning bu qahramonligini körgan Çingizxon Jaloliddinni ta'qib etişni man qiladi va öz ayonlari hamda farzandlariga qarata şunday deydi: «Otaga şunday öğil zarurki, u ikki girdob — olov va suv girdobidan ozodlik maydoniga çiqa oldi!» (Mirzo Uluğbek, Tört ulus tarixi, T., 1994). Jaloliddin Sinddan suzib ötişga muvaffaq bölgan 4 mingga yaqin askarlari b-n birlaşadi va Hindistonning şim. hududlari tomon yöl oladi.

Ad.: ŞixabadDin Muxammad an-Nasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal adDina Mankburni. [Perevod s arabskogo, predisloviye, kommentarii, primeçaniya i ukazateli 3. M. Buniyatova], Baku, 1972.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СИНД ДАРЁСИ БЎЙИДАГИ ЖАНГ — Жалолиддин Мангуберди ва Чингизхон қўшинлари ўртасидаги жанг (1221 й. 24—26 нояб.). Парвон жангида мағлуб бўлган мўғуллар Чингизхон бошчилигида улкан лашкар тўплаб Жалолиддинга қарши отланган. Сон жиҳатдан мўғуллар бир неча баробар зиёд бўлган, шу туфайли хоразмликлар Синд (Ҳинд) дарёси томон чекинишган. Жалолиддин Парвонда аввал уни тарк этган Сайфуддин Иғроқ, Аъзам малик ва Музаффар малик каби амирлар б-н бирлашиб, Чингизхонга қарши жанг қилишга қарор қилади. Аммо, ўйланган режанинг амалга ошишига ёв имкон бермайди. Илдам етиб келган Чингизхон Жалолиддиннинг Ўрхон бошлиқ уғруқига ҳужум қилиб, уни яксон этади. Душманнинг лашкари б-н Синд дарёси орасида қолган Жалолиддиннинг жангга киришдан узга чораси қолмайди. С.д.б.ж. 1221 й.нинг 24 нояб. эрта саҳарда бошланади ва 3 кун давом этади. Дастлабки кун Жалолиддин хос аскарлари б-н ёвнинг Чингизхон жойлашган марказига шиддатли ҳужум уюштиради ва уни 2 бўлакка ажратиб юборади. Аммо, 10 минг кишилик мўғуллар пистирмаси унинг йўлини тўсади. Бу пистирма Жалолиддиннинг қайнотаси Амин улМулк қўмондонлигидаги ўнг қанотни тормор этади, қолганқутганларини эса Жалолиддин зўр шижоат б-н жанг олиб бораётган марказгача қувиб боради. Хоразмликларнинг сўл қаноти мўғулларга бардош беролмай енгилади. Оғир аҳволда қолган Жалолиддин 700 га яқин отлиқ аскарлари б-н мардларча қаршилик кўрсатади. Чингизхон уни тириклайин қўлга олишни буюради. Душман султонни қуршовга олади, улар ўз ниятларига етай деб турганда Жалолиддиннинг тоғаваччаси ва хос амирларидан бўлган Ахос малик уни хдлқа ичидан олиб чиқишга эришади. Жанг вақтида султоннинг гўдак ўғли ёв қўлига асир тушади. Чингизхон уни қатл этишга ҳукм қилади. Жанггохдан чиққан Жалолиддин қариндошуруғлари б-н видолашади ва уларни Синдга ғарқ қилишга ижозат беради, сўнгра қайта ҳужумга ташланади, ноилож аҳволда қолгач, 10 газ бал.дан оти б-н дарёга сакрайди. Дарёнинг нариги қирғоғига соғсаломат ўтиб олган султоннинг бу қаҳрамонлигини кўрган Чингизхон Жалолиддинни таъқиб этишни ман қилади ва ўз аъёнлари ҳамда фарзандларига қарата шундай дейди: «Отага шундай ўғил зарурки, у икки гирдоб — олов ва сув гирдобидан озодлик майдонига чиқа олди!» (Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994). Жалолиддин Синддан сузиб ўтишга муваффақ бўлган 4 мингга яқин аскарлари б-н бирлашади ва Ҳиндистоннинг шим. ҳудудлари томон йўл олади.

Ад.: ШихабадДин Мухаммад ан-Насави, Жизнеописание султана Джалал адДина Манкбурны. [Перевод с арабского, предисловие, комментарии, примечания и указатели 3. М. Буниятова], Баку, 1972.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.