Sindh adabiyoti
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 383–384-b. — ziyouz.com
Sindh adabiyoti - sindh xalqi adabiyoti, Pokiston va Hindistoi adabiyotlaridan biri. S.a. qad. xalqoğzaki ijodi an'analariga ega. «Mahabharatatmng sindh tilidagi varianti S.a.ning eng qad. yodgorligi hisoblanadi (9—10-a. lar). Sindh yozma adabiyotining qadimiy namunalari Samar sulolasi hukmronligi davri (1051— 1351)ga töğri keladi (bu davr şoirlari orasida maşhuri Şayx Hamad bin Raşididdin Jamoliydir). Ilk sindh şe'riyati, asosan, diniymistik ruhda bölib, an'anaviy hind şe'r tizimi (şloka)da yozilgan.
16-a.da Sindda arğunlar, söngratarxonlar sulolasi hukmronlik qilib, fors tili saroy tiliga aylangan. Sindh tili esa öz mavqeini yöqota boşlagan. Adabiyot xalq oğzaki ijodi b-n yana ham yaqinlaşgan. Hindumusulmon madaniy sintezi Şoh Abdulkarim Bulariy, Maxdum NöhXalakundiy kabi şoirlarning şe'rlarida yaqqol aks etgan. 18-a.da mahalliy kalharlar sulolasi hokimiyatga kelgaç, sindh tilida ijod qiluvçi şoirlarga homiylik qildi. Şu davrda sindhadabiyotining klassigi Şoh Abdullatif Bhitaining ijodi gullab yaşnadi. U Saçal Sarmast, Samiy va b. b-n birga örta asr S.a.ni yuksak çöqqilarga kötardi. Asl sindhiy şe'r şakllari kafiy va döha örnini fors şe'riy janrlari egallay boşladi. Inglizlar Sindni zabt etganidan keyin (1843) fors tilining ta'siri ayniqsa kuçaydi.
19-a.ning oxirlarida Sindda ma'rifatçilik harakati vujudga keldi. Fors, urdu, bengal va ingliz tillaridan tarjimalar paydo böldi. S.a.da nasriy janrlar ança keç şakllandi. Mirzo Qiliçbek (1853—1929) sindh tilida dastlabki «Gözallik» (1890) romanini yaratdi. U. Şekspir, R. Şeridan, G. Ibsen pyesalarini, Umar Xayyomning ruboiylarini bu tilga erkin tarjima kildi. Birok,, professional teatrning yökligi dramaturgiyaning rivojiga xalaqit berdi. Havaskor truppalar, asosan, «Ramayana» va «Maxabharata» syujetlari asosida yozilgan pyesalarni qöyardi.
20-a.ning 30y.larida S.a.da taraqqiyparvar realistik yönaliş vujudga keldi. Unga Hind taraqqiyparvar yozuvçilari assotsiatsiyasi katta ta'sir körsatdi. Hindiston taqsimlanganidan keyin (1947) şu paytgaça yagona bölgan S.a. endi 2 davlatda rivojlana boşladi. Pokistonda sindh adiblari, asosan, «Mehran» jur., Hindistonda esa — «Hindvasiy», «Nayi dunya», «Kahaniy» va b. jurnallar tevaragiga jipslaşdi. Hindistondan Narayan Şyam, Ançal. Mahbubiy, Göbind Malhiy, Pokistondan Bevas, Ayoz Şayx, Murod Ali Kozim, Haydar Baxş Jatöy kabi şoirlar. Jamiluddin Abrö, Tanvir Abbosiy, Qurbon Ali Buggiy, Raşid Bhattiy va b. adiblar hoz. zamon S.a.ning yirik vakillaridir.
Ansoriddin Ibrohimov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИНДҲ АДАБИЁТИ - синдҳ халқи адабиёти, Покистон ва Ҳиндистои адабиётларидан бири. С.а. қад. халқоғзаки ижоди анъаналарига эга. «Маҳабҳарататмнг синдҳ тилидаги варианти С.а.нинг энг қад. ёдгорлиги ҳисобланади (9—10-а. лар). Синдҳ ёзма адабиётининг қадимий намуналари Самар сулоласи ҳукмронлиги даври (1051— 1351)га тўғри келади (бу давр шоирлари орасида машҳури Шайх Ҳамад бин Рашидиддин Жамолийдир). Илк синдҳ шеърияти, асосан, диниймистик руҳда бўлиб, анъанавий ҳинд шеър тизими (шлока)да ёзилган.
16-а.да Синдда арғунлар, сўнгратархонлар сулоласи ҳукмронлик қилиб, форс тили сарой тилига айланган. Синдҳ тили эса ўз мавқеини йўқота бошлаган. Адабиёт халқ оғзаки ижоди б-н яна ҳам яқинлашган. Ҳиндумусулмон маданий синтези Шоҳ Абдулкарим Буларий, Махдум НўҳХалакундий каби шоирларнинг шеърларида яққол акс этган. 18-а.да маҳаллий калҳарлар сулоласи ҳокимиятга келгач, синдҳ тилида ижод қилувчи шоирларга ҳомийлик қилди. Шу даврда синдҳадабиётининг классиги Шоҳ Абдуллатиф Бҳитаининг ижоди гуллаб яшнади. У Сачал Сармаст, Самий ва б. б-н бирга ўрта аср С.а.ни юксак чўққиларга кўтарди. Асл синдҳий шеър шакллари кафий ва дўҳа ўрнини форс шеърий жанрлари эгаллай бошлади. Инглизлар Синдни забт этганидан кейин (1843) форс тилининг таъсири айниқса кучайди.
19-а.нинг охирларида Синдда маърифатчилик ҳаракати вужудга келди. Форс, урду, бенгал ва инглиз тилларидан таржималар пайдо бўлди. С.а.да насрий жанрлар анча кеч шаклланди. Мирзо Қиличбек (1853—1929) синдҳ тилида дастлабки «Гўзаллик» (1890) романини яратди. У. Шекспир, Р. Шеридан, Г. Ибсен пьесаларини, Умар Хайёмнинг рубоийларини бу тилга эркин таржима килди. Бирок,, профессионал театрнинг йўклиги драматургиянинг ривожига халақит берди. Ҳаваскор труппалар, асосан, «Рамаяна» ва «Махабҳарата» сюжетлари асосида ёзилган пьесаларни қўярди.
20-а.нинг 30й.ларида С.а.да тараққийпарвар реалистик йўналиш вужудга келди. Унга Ҳинд тараққийпарвар ёзувчилари ассоциацияси катта таъсир кўрсатди. Ҳиндистон тақсимланганидан кейин (1947) шу пайтгача ягона бўлган С.а. энди 2 давлатда ривожлана бошлади. Покистонда синдҳ адиблари, асосан, «Меҳран» жур., Ҳиндистонда эса — «Ҳиндвасий», «Найи дунйа», «Каҳаний» ва б. журналлар теварагига жипслашди. Ҳиндистондан Нарайан Шйам, Анчал. Маҳбубий, Гўбинд Малҳий, Покистондан Бевас, Аёз Шайх, Мурод Али Козим, Ҳайдар Бахш Жатўй каби шоирлар. Жамилуддин Абрў, Танвир Аббосий, Қурбон Али Буггий, Рашид Бҳаттий ва б. адиблар ҳоз. замон С.а.нинг йирик вакилларидир.
Ансориддин Иброҳимов
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.