Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Singapur

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 378–380-b. — ziyouz.com

    Singapur (Singapore), Singapur Respublikasi (ing. Republic of Singapore, malayyaça Repablic Singapura) — Jan. Şarqiy Osiyodagi davlat. Singapur o. va unga tutaş mayda orollar hamda Malakka ya.o.ning janubiy çekkasida joylaştan. Mayd. 640 km2. Aholisi 4,45 mln. kişi (2002). Poytaxti — Singapur ş.

    Davlat tuzumi. S. — Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1963 y. kabul qilingan (keyinçalik tuzatişlar kiritilgan). Daştat boşliği — prezident (1999 y.dan S. R. Natan), u umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n aholi tomonidan 6 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni parlament, ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. Singapur o. Joxor böğozi orqali Malakka ya.o.dan, Malakka va Singapur böğozlari orqali Indoneziya o.laridan ajralib turadi. Sohillari payettekislik, bir oz botqoqlaşgan, jan. ğarbiy sohillarida marjon riflari bor. Relyefi tekislik (bal. 176 m gaça). Iklimi ekvatorial, mussonli. Örtaça tra yanv.da 26°, iyudda 27°. Yillik yoğin 2500 mm. Katta daryosi — Singapur.

    Içimlik suv yetişmaydi, u Malayziyadan keltiriladi. Köpgina mayda orollarda odam yaşamaydi, ularda tropik ösimliklar sakdanib qolgan. Ayrim sohillari mangrozorlar b-n band.

    Aholisining köpçiligi xitoylar (76%). Malayyalar (14%), Hindiston, Bangladeş, Pokiston, Şri Lankadan kelganlar (7%), yevropaliklar va b. yaşaydi. Rasmiy tillar — xitoy, ingliz, malayya, tamil tillari. Dindorlari buddaviylik. konfutsiylik, islom, hinduiylik, xristian dinlariga e'tiqod qiladi.

    Tarixi. S.ning ilk tarixi ma'lum emas. 14-a.ga oid Xitoy va Yava yilnomalarida bu orol Tumasik (yavaça «masek» — dengiz) deb atalgan. 1275 y. S.ga Yava qiroli Kertanagar qöşinlari, 1349 y. Siyom harbiy kemalari hujum qilgan. 1377 y.dan orol Yavaga karam bölgan, 15-a. boşlarida esa Tan davlatining qiroli Sukotan özini Singapur, Malakka va Malayya hukmdori deb yuritgan, söng Joxor sultonligi kuliga ötgan. 1819 y. orol inglizlarning Ost-Indiya kompaniyasiga qaram bölib qolgan. 1826—1946 ylarda S. — StreytsSetlments tarkibidagi ingliz mustamlakasi. 2-jahon uruşi vaqtida S.ni yapon qöşinlari egallab turgan (1942— 45). 1959 y.dan Hamdöstlik tarkibidagi «özini özi boşqaruvçi davlat». 1963—65 y.larda Malayziya Federatsiyasi tarkibiga kirdi. 1965 y. 9 avg.da undan ajrab çiqib, alohida mustaqil respublikaga aylandi. 1965 y. sentdan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 y. 2 yanv.da tan olgan, 1997 y. 8 apr.da diplomatiya munosabatlarini örnatgan. Milliy bayrami — 9 avg. — Milliy kun (1965).

    Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşma taşkilotlari. S. demokratik partiyasi, 1980 y. tuzilgan; S. xalq partiyasi, 1994 y. taşkil etilgan; Xal k, harakati partiyasi, 1954 y. asos solingan; Işçi partiyasi, 1957 y. guzilgan; Birlaşgan xalq fronti. 1974 y. 5 iartiyaning quşilişi natijasida taşkil topgan. Kasaba uyuşmalari milliy kongressi, 1961 ii. asos solingan.

    Xöjaligi. S. — Jan.Şarqiy Osiyoda iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan davlat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 28%, transport va alokaning uluşi 13,1%, q.x. uluşi 0,2%.

    Sanoatining yetakçi tarmoklari — aniq maşinasozlik, elektronika, elektrotexnika, optika, keng iste'mol mollari va murakkab apparatlar (şu jumladan, kosmik tadqiqotlar uçun eksportga möljallangan apparatlar) i.ç.ga ixtisoslaşgan. Çetdan keltiriladigan xom aşyo asosida neftni qayta işlaş sanoati rivojlangan. S. zavodlari yiliga 50 mln. tonna neftni qayta işlaş imkoniyatiga ega. Kemasozlik, kema ta'mirlaş, samolyotsozlik, metallurgiya, kimyo, turli asbobuskuna i.ç., yoğoçsozlik, quriliş materiallari, töqimaçilik, rezina, könpoyabzal, oziq-ovqat korxonalari bor. Hunarmandçilik rivojlangan. Yiliga 20,7 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Asosiy sanoat markazlari — Singapur. Jurong.

    Qişloq xöjaligi. Ekin ekiladigan yer kamligi sababli q.x. unçalik rivojlanmagan va mamlakatning oziq-ovqatga bölgan ehtiyojini qondirmaydi. Mamlakat hududining 20% ga ekin ekiladi. Asosan, şahar axoliyey uçun sabzavot va meva, ziravor, tamaki, kokos palmasi yetiştiriladi. Çöçqa va parranda boqiladi. Baliq ovlaş va dengiz ovçiligi b-n şugullaniladi. T.y. uzunligi —83 km, avtomobil yöllari — 3 ming km. Dengiz portlari — Singapur, Jurong. Singapur ş. yaqinida xalqaro aeroport bor. Taşqi savdosida qayta eksport qiliş katta örin olgan. Xorijiy sayyoxdik rivojlangan. Çetga maşina va asbobuskuna (taşkiliy texnika, teleradioapparatlar), neft mahsulotlari va b. çiqaradi. Çetdan turli xom aşyo, oziq ovqat keltiradi. AQŞ, Malayziya, Yaponiya, Özbekiston b-n savdo qiladi (2002 y.da Özbekiston b-n tovar aylanmasi hajmi 13,6 mln. AQŞ dollarini taşkil qildi). Pul birligi — Singapur dollari. Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy-ma'rifiy muassasalari va madaniyati. S.da davlatga karaşli tibbiy muassasalar b-n birga xususiy şifoxonalar xam bor. Vraç va farmatsevtlar un-tning tibbiyot, stomatologiya va farmatsevtika ftlarida tayyorlanadi. 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalarning öqişi majburiy. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 6 i., örta maktabda 6 y. (3+3). Maktablarning bir qismi davlatga qaraşli, qolgan qismi xususiy bölib, davlat örta maktablarida pul tölab öqiladi. Dare, asosan, ingliz tilida olib boriladi, xitoy, malayya, tamil tillari ham öqitiladi. Turli kasblarni örgatuvçi hunartexnika ta'limi tizimi mavjud. 1980 y.da Nanyan va Singapur un-tlari negizida Milliy un-t taşkil etildi. Politexnika inti, texnika va ped. kollejlari ham bor. Kutubxonalari: Milliy kutubxona, S. Milliy un-ti kutubxonasi, Texnika kolleji kutubxonasi; Milliy muzey (1848—49), Badiiy muzey va galereya (1955) mavjud. Ilmiy işlar oliy öquv yurtlari huzuridagi jamiyatlarda, mintaqaviy i.t. muassasalarida, Dengiz jonivorlari biol.sini örganiş markazida, Jan.Şarqiy Osiyoni örganiş in-tida olib boriladi. Singapur ş.da 19-a. ga xos eklektika inşootlari köproq uçraydi. Uning yevropaça qismida zamonaviy me'morlik namunalari, Xitoy dahasida tor köçalar va kam qavatli uylar, Malayya dahasida qoziqlar ustiga örnatilgan turar joy va maçitlar bor. S. musiqiy madaniyatida malayyalarnnt an'anaviy san'ati (dondang sayeng aşula uslubi, jotet raqsi va b.) b-n bir qatorda hind va xitoy quşiqraqs uslublari ham urf bölgan. 60y.lar oxiridan buyen san'at festivallari ötkazib kelinadi. Musiqa arboblari orasida — skripkaçi va pedagog Go Sun Te, an'anaviy musika kompozitorlari Navarro Xoo, Nikolas Sat, Toni Leong va b. bor.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. S.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Asospylari: «Berita xarian» («Kundalik yangiliklar», malayya tilidagi kundalik gaz., 1957 y.dan), «Biznes tayme» («Işbilarmonlar vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1976 y.dan), «Lyanxe van bao» («Birlaşgan keçki gazeta», xitoy tilidagi keçki kundalik gaz., 1983 y.dan), «Lyanxe szao bao» («Birlaşgan tonggi gazeta», xitoy tilidagi kundalik gaz., 1983 y.dan), «Singapur biznes» («Singapur biznesi», ingliz tilidagi oylik jur., 1977 y.dan). Milliy axborot agentligi yöq. «Singapur interneşnl media», S. radiosi (1936), S. televideniyesi (1963) kabi radio va telekörsatuv hukumat xizmati mavjud.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СИНГАПУР (Singapore), Сингапур Республикаси (инг. Republic of Singapore, малайяча Repablic Singapura) — Жан. Шарқий Осиёдаги давлат. Сингапур о. ва унга туташ майда ороллар ҳамда Малакка я.о.нинг жанубий чеккасида жойлаштан. Майд. 640 км2. Аҳолиси 4,45 млн. киши (2002). Пойтахти — Сингапур ш.

    Давлат тузуми. С. — Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи республика. Амалдаги конституцияси 1963 й. кабул қилинган (кейинчалик тузатишлар киритилган). Даштат бошлиғи — президент (1999 й.дан С. Р. Натан), у умумий тўғри овоз бериш йўли б-н аҳоли томонидан 6 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни парламент, ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. Сингапур о. Жохор бўғози орқали Малакка я.о.дан, Малакка ва Сингапур бўғозлари орқали Индонезия о.ларидан ажралиб туради. Соҳиллари паеттекислик, бир оз ботқоқлашган, жан. ғарбий соҳилларида маржон рифлари бор. Рельефи текислик (бал. 176 м гача). Иклими экваториал, муссонли. Ўртача тра янв.да 26°, июдда 27°. Йиллик ёғин 2500 мм. Катта дарёси — Сингапур.

    Ичимлик сув етишмайди, у Малайзиядан келтирилади. Кўпгина майда оролларда одам яшамайди, уларда тропик ўсимликлар сакданиб қолган. Айрим соҳиллари мангрозорлар б-н банд.

    Аҳолисининг кўпчилиги хитойлар (76%). Малайялар (14%), Ҳиндистон, Бангладеш, Покистон, Шри Ланкадан келганлар (7%), европаликлар ва б. яшайди. Расмий тиллар — хитой, инглиз, малайя, тамил тиллари. Диндорлари буддавийлик. конфуцийлик, ислом, ҳиндуийлик, христиан динларига эътиқод қилади.

    Тарихи. С.нинг илк тарихи маълум эмас. 14-а.га оид Хитой ва Ява йилномаларида бу орол Тумасик (явача «масек» — денгиз) деб аталган. 1275 й. С.га Ява қироли Кертанагар қўшинлари, 1349 й. Сиём ҳарбий кемалари ҳужум қилган. 1377 й.дан орол Явага карам бўлган, 15-а. бошларида эса Тан давлатининг қироли Сукотан ўзини Сингапур, Малакка ва Малайя ҳукмдори деб юритган, сўнг Жохор султонлиги кулига ўтган. 1819 й. орол инглизларнинг Ост-Индия компаниясига қарам бўлиб қолган. 1826—1946 йларда С. — СтрейтсСетлментс таркибидаги инглиз мустамлакаси. 2-жаҳон уруши вақтида С.ни япон қўшинлари эгаллаб турган (1942— 45). 1959 й.дан Ҳамдўстлик таркибидаги «ўзини ўзи бошқарувчи давлат». 1963—65 й.ларда Малайзия Федерацияси таркибига кирди. 1965 й. 9 авг.да ундан ажраб чиқиб, алоҳида мустақил республикага айланди. 1965 й. сентдан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 й. 2 янв.да тан олган, 1997 й. 8 апр.да дипломатия муносабатларини ўрнатган. Миллий байрами — 9 авг. — Миллий кун (1965).

    Сиёсий партиялари ва касаба уюшма ташкилотлари. С. демократик партияси, 1980 й. тузилган; С. халқ партияси, 1994 й. ташкил этилган; Хал к, ҳаракати партияси, 1954 й. асос солинган; Ишчи партияси, 1957 й. гузилган; Бирлашган халқ фронти. 1974 й. 5 иартиянинг қушилиши натижасида ташкил топган. Касаба уюшмалари миллий конгресси, 1961 ii. асос солинган.

    Хўжалиги. С. — Жан.Шарқий Осиёда иқтисодий жиҳатдан энг ривожланган давлат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 28%, транспорт ва алоканинг улуши 13,1%, қ.х. улуши 0,2%.

    Саноатининг етакчи тармоклари — аниқ машинасозлик, электроника, электротехника, оптика, кенг истеъмол моллари ва мураккаб аппаратлар (шу жумладан, космик тадқиқотлар учун экспортга мўлжалланган аппаратлар) и.ч.га ихтисослашган. Четдан келтириладиган хом ашё асосида нефтни қайта ишлаш саноати ривожланган. С. заводлари йилига 50 млн. тонна нефтни қайта ишлаш имкониятига эга. Кемасозлик, кема таъмирлаш, самолётсозлик, металлургия, кимё, турли асбобускуна и.ч., ёғочсозлик, қурилиш материаллари, тўқимачилик, резина, кўнпойабзал, озиқ-овқат корхоналари бор. Ҳунармандчилик ривожланган. Йилига 20,7 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Асосий саноат марказлари — Сингапур. Журонг.

    Қишлоқ хўжалиги. Экин экиладиган ер камлиги сабабли қ.х. унчалик ривожланмаган ва мамлакатнинг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини қондирмайди. Мамлакат ҳудудининг 20% га экин экилади. Асосан, шаҳар ахолией учун сабзавот ва мева, зиравор, тамаки, кокос пальмаси етиштирилади. Чўчқа ва парранда боқилади. Балиқ овлаш ва денгиз овчилиги б-н шугулланилади. Т.й. узунлиги —83 км, автомобиль йўллари — 3 минг км. Денгиз портлари — Сингапур, Журонг. Сингапур ш. яқинида халқаро аэропорт бор. Ташқи савдосида қайта экспорт қилиш катта ўрин олган. Хорижий сайёхдик ривожланган. Четга машина ва асбобускуна (ташкилий техника, телерадиоаппаратлар), нефть маҳсулотлари ва б. чиқаради. Четдан турли хом ашё, озиқ овқат келтиради. АҚШ, Малайзия, Япония, Ўзбекистон б-н савдо қилади (2002 й.да Ўзбекистон б-н товар айланмаси ҳажми 13,6 млн. АҚШ долларини ташкил қилди). Пул бирлиги — Сингапур доллари. Тиббий хизмати, маорифи, илмий-маърифий муассасалари ва маданияти. С.да давлатга карашли тиббий муассасалар б-н бирга хусусий шифохоналар хам бор. Врач ва фармацевтлар ун-тнинг тиббиёт, стоматология ва фармацевтика фтларида тайёрланади. 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болаларнинг ўқиши мажбурий. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 6 и., ўрта мактабда 6 й. (3+3). Мактабларнинг бир қисми давлатга қарашли, қолган қисми хусусий бўлиб, давлат ўрта мактабларида пул тўлаб ўқилади. Даре, асосан, инглиз тилида олиб борилади, хитой, малайя, тамил тиллари ҳам ўқитилади. Турли касбларни ўргатувчи ҳунартехника таълими тизими мавжуд. 1980 й.да Наньян ва Сингапур ун-тлари негизида Миллий ун-т ташкил этилди. Политехника инти, техника ва пед. коллежлари ҳам бор. Кутубхоналари: Миллий кутубхона, С. Миллий ун-ти кутубхонаси, Техника коллежи кутубхонаси; Миллий музей (1848—49), Бадиий музей ва галерея (1955) мавжуд. Илмий ишлар олий ўқув юртлари ҳузуридаги жамиятларда, минтақавий и.т. муассасаларида, Денгиз жониворлари биол.сини ўрганиш марказида, Жан.Шарқий Осиёни ўрганиш ин-тида олиб борилади. Сингапур ш.да 19-а. га хос эклектика иншоотлари кўпроқ учрайди. Унинг европача қисмида замонавий меъморлик намуналари, Хитой даҳасида тор кўчалар ва кам қаватли уйлар, Малайя даҳасида қозиқлар устига ўрнатилган турар жой ва мачитлар бор. С. мусиқий маданиятида малайяларннт анъанавий санъати (донданг сайенг ашула услуби, жотет рақси ва б.) б-н бир қаторда ҳинд ва хитой қушиқрақс услублари ҳам урф бўлган. 60й.лар охиридан буен санъат фестиваллари ўтказиб келинади. Мусиқа арбоблари орасида — скрипкачи ва педагог Го Сун Те, анъанавий мусика композиторлари Наварро Хоо, Николас Сат, Тони Леонг ва б. бор.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. С.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Асоспйлари: «Берита хариан» («Кундалик янгиликлар», малайя тилидаги кундалик газ., 1957 й.дан), «Бизнес тайме» («Ишбилармонлар вақти», инглиз тилидаги кундалик газ., 1976 й.дан), «Ляньхэ вань бао» («Бирлашган кечки газета», хитой тилидаги кечки кундалик газ., 1983 й.дан), «Ляньхэ цзао бао» («Бирлашган тонгги газета», хитой тилидаги кундалик газ., 1983 й.дан), «Сингапур бизнес» («Сингапур бизнеси», инглиз тилидаги ойлик жур., 1977 й.дан). Миллий ахборот агентлиги йўқ. «Сингапур интернэшнл медиа», С. радиоси (1936), С. телевидениеси (1963) каби радио ва телекўрсатув ҳукумат хизмати мавжуд.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.