Singarmonizm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 380–381-b. — ziyouz.com
Singarmonizm (yun. syn birga va harmonia — ohangdoşlik, uyğunlik), unlilar garmoniyasi (ohangdoşligi) — asosan, turkiy tillarda, qisman möğul, tungusmanjur, fin-ugor, paleoosiyo tillarida uçraydigan fonetik hodisa; bunda muayyan söz şaklining (ham asos, ham affikslarning) barça unlilari talaffuz (artikulyatsiya) jihatdan bir turli: old yo orqa qatorga mansub (tanglay garmoniyasi) yoki lablangan yo lablanmagan (lab garmoniyasi) böladi. S.ning tanglay garmoniyasi qonuniga asosan sözning boşida (özakda) til oldi unlisi kelsa, söz örtasidagi va oxiridagi unli lar ham til oldi böladi. Aksinça, söz boşida til orqa unlisi kelsa, keyin gi böğinlarda ham til orqa unlisi keladi. Mac, özbek tilining Qöqon şevasida bala sözidagi unlilar old qator bölganidan unga faqat şunday unlisi bölgan qöşimça qöşiladi: balalar, şuningdek, qozoq, tilidagi kblder va qoldar sözlari tanglay garmoniyasi asosida talaffuz qilinadi va yoziladi. S.ning bu turi özbek tilining ayrim şevalari (deyarli barça qipçoq şevalari, öğuz şevalari, şim. özbek şevalari) da hoz. kungaça töliq saqlanib qolgan. Lab garmoniyasida unlilar ham til oldilik va til orqalik, xam lablaşiş nuqtai nazaridan moslaşadi. Bunday moslaşişni hoz. qirğiz tilida uçratiş mumkin: qollor, kbldor, brdbktbr kabi. Lab garmoniyasi özbek tilida deyarli uçramaydi. Umuman, hoz. özbek adabiy tili S. kridalariga böysunmaydi. Eski özbek adabiy tilida esa S. qonuni ança izçil va ayrim hollarda töliğiça amal qilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИНГАРМОНИЗМ (юн. syn бирга ва harmonia — оҳангдошлик, уйғунлик), унлилар гармонияси (оҳангдошлиги) — асосан, туркий тилларда, қисман мўғул, тунгусманжур, фин-угор, палеоосиё тилларида учрайдиган фонетик ҳодиса; бунда муайян сўз шаклининг (ҳам асос, ҳам аффиксларнинг) барча унлилари талаффуз (артикуляция) жиҳатдан бир турли: олд ё орқа қаторга мансуб (танглай гармонияси) ёки лабланган ё лабланмаган (лаб гармонияси) бўлади. С.нинг танглай гармонияси қонунига асосан сўзнинг бошида (ўзакда) тил олди унлиси келса, сўз ўртасидаги ва охиридаги унли лар ҳам тил олди бўлади. Аксинча, сўз бошида тил орқа унлиси келса, кейин ги бўғинларда ҳам тил орқа унлиси келади. Mac, ўзбек тилининг Қўқон шевасида бала сўзидаги унлилар олд қатор бўлганидан унга фақат шундай унлиси бўлган қўшимча қўшилади: балалар, шунингдек, қозоқ, тилидаги кблдер ва қолдар сўзлари танглай гармонияси асосида талаффуз қилинади ва ёзилади. С.нинг бу тури ўзбек тилининг айрим шевалари (деярли барча қипчоқ шевалари, ўғуз шевалари, шим. ўзбек шевалари) да ҳоз. кунгача тўлиқ сақланиб қолган. Лаб гармониясида унлилар ҳам тил олдилик ва тил орқалик, хам лаблашиш нуқтаи назаридан мослашади. Бундай мослашишни ҳоз. қирғиз тилида учратиш мумкин: қоллор, кблдор, брдбктбр каби. Лаб гармонияси ўзбек тилида деярли учрамайди. Умуман, ҳоз. ўзбек адабий тили С. кридаларига бўйсунмайди. Эски ўзбек адабий тилида эса С. қонуни анча изчил ва айрим ҳолларда тўлиғича амал қилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.