Sinoptik meteorologiya

Sinoptik meteorologiya SINOPTIK METEOROLOGIYA, sinoptika (yun. synoptikos — barça narsani köra oluvçi) — meteorologiya bölimi. Makrokölamdagi atmosfera jarayonlarini örganiş va ular asosida obhavoni oldindan aytiş haqidagi ta'limot. Bu jarayonlarga siklon yoki antitsiklonparning paydo bölişi, evolyutsiyasi, harakatlari kiradi xamda ular xavo massalari va frontlar harakati hamda evolyutsiyasi b-n uzviy boğlanişda qaraladi. Bu sinoptik jarayonlarni tadqiq etişda sinoptik xaritalar, atmosfera vertikal qirqimi, aerologik diagrammalar muttasil taxlil qilinadi. Bu taqiqotlar havo xossalarining özgarişi va uning harakatlarini belgilovçi fizik qonunlarga tayanadi. Bunda joyning kengligi, xususan, u b-n boğliq quyoş energiyasi mikdori va şu energiya ta'sir qiluvçi yuzaning xususiyati (suv, quruqlik, relyef va b.) qisobga olinadi. Energiya ta'sir qiluvçi yuza b-n atmosfera orasida uzluksiz issiklik, namlik almaşinib turadi. Şu tufayli Yerning turli qismlarida mponocferaning har xil xossali havo massalari hosil böladi, ma'lum şaroitlarda ular orasidagi çegara zonalari keskin atmosfera frontlarita aylanadi. Bu frontlarda yuzlab va minglab km uzunlikdagi atmosfera tölqinlari vujudga kelib, bu tölqinlar kelgusida past va yuqori atmosfera bosimiga ega bölgan quyunlarga — siklon va antitsiklonlarga aylanadi. Siklon va antitsiklonlarning yuzaga kelişi, zörayişi, köçişi sababli, havo massalari taqsimoti özgaradi, natijada atmosfera frontlari köçadi va rivojlanadi. Siklon, antitsiklon, havo massalari va frontlar b-n birgalikda bulutlar va yoginli joylar ham siljiydi, natijada şamol, havo namligi t-rasi hamda atmosferaning boşqa xossalarida mahalliy özgarişlar yuzaga keladi. Atmosfera umumiy sirkulyatsiyasi xarakteridagi uzluksiz özgarişlarga olib keladigan siklonlar faoliyatini oldindan biliş obhavoning kamida bir neça sutkalik prognozini beriş imkonini tugdiradi. Atmosfera umumiy sirkulyatsiyasi turlarining birinketin almaşinişini örganiş esa obhavoning uzoq muddatli prognozini berişga imkon tugdirişi mumkin. S.m.da atmosfera jarayonlarining juda katta fazodagi rivojlanişi ayni bir vaqtda tahlil qilinadi. Bunday taxlil Yer yuzasida va atmosferaning turli balandliklarida olib borilgan kuzatişlar asosida tuzilgan sinoptik xaritalar (q. Obhavo xaritalari) asosida olib boriladi. Şuningdek, bulutlarning Yerning meteorologik sun'iy yöldoşlari, kosmik kemalar yordamida olingan televizion fotosuratlari, meteorologik radiolokator yordamida kuzatiş ma'lumotlari va b. materiallardan ham foydalaniladi. Bu empirik materiallar siklonlar, antitsiklonlar, havo massalari va atmosfera frontlarining strukturam, evolyutsiyasi va harakatini anikdaşga imkon beradi. Ularni örganişda aniqlangan qonuniyatlarga asoslanib, gidrodinamik nazariya asosida (köpinça miqdoriy hisoblaşlar yordamida) obhavo prognozlari beriladi (yana q. Meteorologiya). Sirkulyatsiya şaroitlarini sinoptik taxlilidan ularning prognozi va obhavo şaroitlarini oldindan aytişda ekstrapolyatsiya va dinamik meteorologiya sifatiy xulosalariga tayanadi. Tadqiqotlar rivojida bir neça davrlarni ajratiş mumkin, ularning har biri meteorologiya taraqqiyotining yirik bosqiçlariga mos keladi. Izobarik sinoptikaning rivoji, frontologik tahlil sohasidagi serunum tadqiqotlar, Örta Osiyoning sinoptik jarayonlarini turlarga ajratiş, atmosferani harorat, namlik va şamol böyiça vertikal zondlaş va uni meteorologiyada qöllaş — mana şu usulning asosini taşkil etadi. Örta Osiyoda V. A. Bugayev, V. A. Jorjio, M. A. Petrosyans, N. N. Romanov va b. olimlar rahbarligida ötgan asrning 20— 50y.larida bajarilgan keng kulamdagi tadqiqotlar va prognoz sohasidagi köp yillik amaliy işlar «Örta Osiyoning sinoptika jarayonlari» fundamental monografiyasida umumlaştirilgan. 50y. lar boşi mikdoriy va sifatiy gidrodinamik taxlil va prognoz (V. A. Bugayev, V. I. Gubin va b.), statistikstoxastik usullarning sinoptik jarayonlar tahliliga tatbiqi (V. I. Romanovskiy, T. A. Sarimsoqov, V. A. Bugayev, V. A. Jorjio va b.), Örta Osiyo sinoptika jarayonlariga orografiya ta'sirini örganiş (M. A. Petrosyans) işlarining rivojlanişi b-n xususiyatlanadi. 60y.larda prognozning gidrodinamik soniy usuli işlab çiqildi. Yerning meteorologik sun'iy yöldoşlari orqali bulutlarning tasviri olina boşlandi. 2000y.larning boşlarida Örta Osiyo sinoptik jarayonlarining asosiy xususiyatlari 1961—90 y.lardagi yangi meyor asosida baholanib tadqiq etildi.

Ad.: Zverev V. S Sinoptiçeskaya meteorologiya, L., 1977; Monin A. S, Prognoz pogodi, kak zadaça fiziki, M., 1969; Vorobyov V. I., Sinoptiçeskaya meteorologiya, L., 1991; Muxtorov T., Ertangi kun obhavosi, T., 1999.

Tohir Muxtorov.