Sinszyan-uyğur muxtor rayoni
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 397–401-b. — ziyouz.com
Sinszyan-uyğur muxtor rayoni SINSZYAN-UYĞUR MUXTOR RAYONI, Sinszyan (mahalliy talaffuzdaŞinjon) — XXRning şim.ğarbiy qismidagi milliy ölka (1955 y. 1 okt.da rasmiy taşkil etilgan). Tarixiy manbalarda Şarqiy Turkiston, Döği Turkiston; Xitoy adabiyotlarida Sinszyan (1760 y.dan), 14-a.ga oid hujjatlarda va 16—17-a.larga oid fors tilidagi qölyozmalarda Uyğuriya, Uyğuriston deb nomlangan. Muxtor r-n Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston, Rossiya, Mongoliya, Afğoniston, Hindiston b-n çegaradoş. Mayd. 1646,9 ming km2. Aholisi (rasmiy ma'lumotlarga köra) 17,5 mln. kişi (1998), uyğurlar (8 mln.), xitoylar, şuningdek, 2 mln.ga yaqin qozoq, qirğiz, mongol, döngon va b. millat vakillari yaşaydi. Aholisi, asosan, Tarimdagi vohalarda va Junğariyadagi dare vodiylarida joylaşgan Qaşqar, Xötan, Yorkend, Oqsu, Kuçar, Ğulja ş.lari va ular atrofidagi viloyatlarda istiqomat qiladi. Boş şaxri — Urumçi.
Tabiati. Yer yuzasining köp şemi Junğariya tekisligi va Qaşqar tekisligi (Tarim botiği) b-n band. Qaşqar tekisligining markazini Taklamakon çöli egallagan. Şarqiy Tyanşan (Tangritog) toğlari (bal. 7000 m dan ziyod) Junğariya va Qaşqar tekisliklarini ajratib turadi. Muxtor r-nning şimla Mongoliya Oltoyi, jan. da Kunlunning şim. tizmalari, jan.garbida Krraqurum toğlari (Çogori çöqqisi 8611 m) joylaşgan. Şarqiy Tyanşan tizmalari orasida Markaziy Osiyoning eng past yeri — Turfon botiği (—154 m) joylaşgan. Iklimi quruq, keskin kontinental, tekisliklarda iyulning örtaça t-rasi 20—25°, qişi sovuq, qorsiz. Urumçida yanv.ning örtaça t-rasi —15°, eng past tra —40°. Yillik yoğin tekisliklarda 200 mm dan toğlarda 800 mm gaça. Yirik daryolari: Tarim, Ili, Irtişning yuqori oqimi, Urunğu va Manas. Yirik köllari — Lobnor, ObiNur, Bağroşköl, Ulungu, Bogdo va b. Tuproği bözqönğir, çöl tuproği. Çala çöl va çöl ösimliklari ösadi. Toğ etaklari daşt. Toğlarda balandlik mintaqalari mavjud. Baland tizmalarda qor va muzliklar bor.
Xöjaligida yetakçi tarmoq — q.x. Işlanadigan yerlar maydoni hududining 2% ni taşkil qiladi. Jami ekiğ! maydonining yarmiga buğdoy, makkajöxori va şoli, qolgan qismiga paxta, indov va b. ekinlar ekiladi. Rayonning şim. qismida çorvaçilik rivojlangan. Qad. dan ipakçilik b-n şuğullaniladi. Foydali qazilmalardan neft, kumir, nodir metallarga boy. Temir rudasi, grafit, nefrit, uran, simob, oltin konlari topilgan. Neftni qayta işlaş, metallurgiya, maşinasozlik, kimyo, töqimaçilik sanoati korxonalari bor. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. Hunarmandçilik rivojlangan: gazlama, şoyi va gilam töqiş, metall, kön va çarmdan turli buyumlar tayyorlaş, qoğoz i.ç. bilan şuğullaniladi. Hudud Xitoyning neft va kimyo sanoatlarining yirik bazasiga aylanib bormoqda. Sanoatining rivojlanişiga yöl qurilişi işlari xam öz ta'sirini körsatmoqda. Şarqiy Tyanşan böylab kurilgan t.y. S.U.m.r.ni şarqsa Xitoyning içki hududlari va Vyetnam b-n, ğarbda Qozoğiston orqali Rossiya b-n, Özbekistan, Turkmaniston orqali Eron va Yevropa b-n boğlab turadi. Hozirda t.y. Turfondan Kaşkergaça olib borilgan. Xalqaro şosse yöllar ham qurilgan.
Tarixi. Taklamakon çöli atrofidagi arxeologik qazilmalar bu yerda 4—5 ming yil muqaddam ança yuksak madaniyatga ega hayot mavjud bölganligidan dalolat beradi. Kad. Xitoy manbalarida ölka Siyuy (Ğarbiy yurtlar) deb nomlangan bölib, bundan 3—4 ming yil avval mavjud bölgan sirung (ğarbiy xalqlar) etnonimidan kelib çiqqan. Öşa vaqtda Şarqiy Turkistonda rung, ğarbiy rung deb nomlangan turkiy xalq yaşagan. Kruron, Turfon, Kusan, Qaşqar (Suli), Yorkend (Yuytyan), Xötan (Udun), Usun kabi Hun ymperiyasi ta'siridagi davlatlar mavjud bölgan. Keyingi davrlarda ham bir qança xonliklar qatorida Turfon davlati (Gauaoçan) (460—640 y.lar) ham yuzaga kelgan. Öşa vaqtda Xitoyda mavjud bölgan Ğarbiy va Şarqiy Xan imperiyalari ölkani qölga kiritiş va Xitoydan ğarbga boradigan yölni öz nazoratiga oliş uçun bir neça bor uringan. Şarqiy Turkiston Buyuk ipak yölida bölganligi sababli, u doim yirik davlatlar e'tiborini tortib turgan. Mil. 3-a. da Şarqiy Turkistonning şim. qismi — Junğariya syanbi, 5—6-a.larda jujan, 6-a.ning 2-yarmida turk qabilalari nazoratida böldi. Turk xoqonligi tuzilgandan söng, unga Şarqiy Turkistonning şahar-davlatlari kirgan. Öşa vaqtda buddizm rivojlanişi kjsaldi. 7-a.da Şarqiy Turkiston va Junğariyada Tan sulolasining nazorati örnatildi. 7-a. ning 70y.larida uning jan. qismi (hoz. Kuçor, Xötan, Qoraşahar, Qaşqar) tibetliklar qöl ostiga ötdi. 9-a.da Uyğur xoqonligi yemirilgandan söng, Urxun va Selenga daryolari havzasida yaşagan uyğurlarning bir qismi bu yerga köçib ötdi. Uyğur davlati tuzildi va u bir neça yil Qoraxitoylartht vassali bölgan. 13-a.ning 10—20 y.laridan Çingizxonga gobe böldi. 1251 y. Ğarbiy Junğariya va Qaşqar hududlari Çiğatoy ulusiga, şim. qismi Tarbağatoy b-n birga Öqtoy ulusi tarkibiga kirgan. Uyğur davlati esa Möğul xonlari qöl ostiga ötgan. 1465 y.da döğlot avlodi vakili bölgan Abu Bakr boşçiligida markazi Yorkend ş. bölgan xonlik taşkil topdi. Keyinroq Xötan va Qaşqar viloyatlari, 1499—1504 y.larda Oqsuv, Uçturfon viloyatlari uşbu xonlik doirasiga kirdi. 1514 y.da Yorkend taxtiga Tuğluq Temur avlodlaridan bölgan Saidxon ötirdi. Keyingi ikki yil davomida Şarqiy Turkistonning qolgan qismi ham şu xonlik ixtiyoriga ötib, şarqda uning çegarasi Buyuk Xitoy devori boşlangan joy (Çzyayuyguan) gaça yetdi. 16 —17-a.ning 1-yarmida Yorkend xonligi xar taraflama yuksalgan. 1635 y.dan Yorkend davlati şim. da, ya'ni Junğariyadagi oyrot qabilalari kuçayib, Oyrot xonligitl tuzdilar. 17- a. oxirida oyrotlar Ofoqxöjani Yorkend xonligi taxtiga ötkazdilar, şundan söng Yorkend xonligi xöjalar sulolasi qöliga ötdi.
Manjurlarning Sin sulolasi J8a. ning 60y.larida Şarqiy Turkistonni bosib olgaç, bu hudud xitoy tilida Sinszyan («Yangi çiziq» yoki «Yangi çegara») deb atala boşlangan. Sin sulolasining Şarqiy Turkistonni bosib olişi b-n birga bu yerda öşa vaqtdagi tuzumga qarşi qözğolonlar kuçaydi. Uyğur va döngonlarning közğoloni natijasida (1862—77) bir neça mahalliy xonliklar (Kuçar, Qaşqar, Xötan, Urumçi va Ili sultonligi) tuzildi. Keyinçalik taxt uçun kuraş kuçayib, oldingi xonliklar birlaştirilib, 2 davlat — Yoqubbek boşçiligida Yettişahar Uyğur davlati va döngonlarning şahar ittifoqi (1864—72) vujudga keldi. Qözğolon bostirilgaç, bu hudud Sinszyan nomi b-n Xitoy provinsiyasi (şeng)ga aylantirildi. 1911 —13 y.larda milliy ozodlik harakati natijasida Sinszyanda Sinlar hukmronligi tugatildi. Keyingi 40 yil davomida hokimiyat teztez özgarib turdi. 1944 y.da boşlangan «Uç viloyat inqilobi» natijasida öşa yili 12 noyabrda Şarqiy Turkiston jumhuriyati e'lon qilinib, Alixontöra Muvaqqat inqilobiy hukumat raisligiga saylandi hamda Milliy qöşinga qömondon etib tayinlandi. 1949 y. sent.da uşbu jumhuriyatning aksariyat rahbarlari Pekinga muzokaraga uçib ketayotgan vaqtida aviahalokatga uçradilar. 1955 y. okt.da Sinszyan viloyati S.U.m.r. deb özgartirildi va XX R tarkibiga kiritildi.
Osiyoning qad. maşhur Buyuk ipak yöli şu joydan ötganligi sababli uning madaniyati rivojiga samarali ta'sir körsatgan. Şim.da Turfon, Qoraşahar, Qaşqar, jan.da Miran, Xötan, Yorkend ş.lari vujudga kelib, ölka Ğarb b-n Şarq madaniyati örtasida köprik vazifasini ötadi. Şim. şaharlarda qad. madaniyat yodgorliklari ham saqlangan. Mil. av. 1-a.da Hindiston ta'sirida budda dini tarqalib, serhaşam toş ibodatxonalar qurilgan. Xalq amaliy san'ati asarlarida Oltoy, Sibir xalqlari madaniyatining ta'siri közga taşlanadi. Qad. (3-a.) rassomlik san'ati asarlari — devoriy rasmlarda hind va suğdiylar madaniyati ta'siri sezilarli. Bu rasmlar texnikasi va uslubi jihatdan Örta Osiyodan topilgan devoriy rasmlarga ança öxşaydi. 6—7-a.lar san'atida suğdiylar san'atining ta'siri kuçli. Islom dini tarqalgan joylarda masjid va maqbaralar qurilgan. 10—11-a.larda ipak matoga, qoğozga rasm işlaş, kitob miniatyurasi rivoj topgan. 13—14-a. larda şaxdr ansambllari, serhaşam saroylar (Yorkenddagi Xon saroyi va Omonnisaxon maqbarasi, Qaşqardagi xon ördasi, Hayitgoh majmuasi, Ofoqxöja maqbarasi va b.) qurilgan. Ularda Örta Osiyo me'morligi ta'siri közga taşlanadi.
Adabiyoti. Ölka adabiyoti uzoq tarixga ega, biroq adabiy meroslarning aksari qismi saqlanmagan. Hududda 24 xil yozuvda va 17 xil tilda qölyozmalarning gopilişi bu yerdagi adabiy jarayon turli madaniyatlar ta'sirida bölganligini körsatadi. 10-a.da arab alifbosi joriy etilişi b-n islom madaniyati ta'siri kuçaygan. Qoraxoniylar davrida fan va adabiyot sohasida bir qança yutuklarga erişiddi. Bunda Koşğariy, YusufXos Hojib, Yugnakiy va b.ning hissasi kapa böddi. 9-a.dan ovozsiz teatr (pantamimo), raqsli teatr, ibtidoiy drama teatrlari tuzildi, ular uçun sahna asarlari yozildi. Ularda mahalliy xalqning tari<i, madaniyati, urfodati, axloq va b. masalalar yoritildi. Hikoya, şe'r, qöşiq, doston, afsona, latifa, maqola, tafsil kabi janrlar muhim örin tutadi. Qad. asarlardan «Pir çanggi», «Tangriqut haqida rivoyat», «Bökexon xaqida rivoyat», dostonlardan «Öğuznoma», «Dadad qörqut», «Olip artanggu» kabilar şular jumlasidan. Ular 6-a.da topilgan toş bitiklarda saqlangan. Xorijlik olimlar tomonidan naşr etilgan 10 jildli turli tillarda yozilgan qad. Turfon bitiklari töplamida Şarqiy Turkiston adabiyoti öz aksini topgan. Mazkur bitiklarda, iguningdek, ölkadagi falakiyotşunoslik, munajjimlik, yil, oy va kunlar jadvalini tuziş, tabobat sohasidagi bilimlar aks ettirilgan. «Erq bitik», «Ikki tekinning rivoyati», «Çoşgoniy elikbek», «Oltin yoruq» kabi bitiklar öşa töplamdan örin olgan. Kdd. ijodkorlardan Qöğirsur Oltin, Oprinçur Tekin, Otsang kabilar maşhur. 10-a. da «Maytrisimt» tohar tilidan uyğur tiliga tarjima qilingan, «Moniga mathiya», «Ölum tasviri» kabi asarlar yozilgan. 13— 16-a.larda Sakkokiy, Ubaydullo Lutfiy, Alişer Navoiy kabi yirik adiblar ijodi ölkadagi adabiy jarayonni yangi riyujlaniş bosqiçiga kötardi. Yorkeid xonligi davrida Ayozbek Qöşçi, Sulton Saidxon, Abduraşidxon, Omonnisoxon, Qidirxon Yorkandiy kabilar vatan tuyğusi, odillik, işqmuhabbat kabi mavzularda asarlar yaratganlar. 19—20-a.larda Muhammad Imin Xöjamquli, Muhammad I min Abdulla Xarabotiy, Mulla Bilol ibn Yusuf Xötaniy, Şoir Qalandar, Mullaniyoz Qori Sobir, Mullo Muso Sayramiy va b. yozuvçi va şoirlar yetişib çikdi. 20-a.ning 10y.laridan ölka yoşlari Turkistonda öqişlari va özbek adiblari b-n muloqotda bölişlari sababli özbek adabiyoti ta'siri seziladi. 1980—90 y.lar yangi uygoniş davri deb ataddi. Bu davrda Taifjon Aliyev, Turğun Olmos, Zuhriddin Sobir, Abdurahim Ötkir kabi adiblar yetişib çikdi. Öşa davrda xitoy adabiyoti ta'siri kuçaydi.
Musiqasi. Ölka musiqasi uyğur, xitoy, qozoq va b. xalqlarning musiqa an'analaridan qaror toptan. Xitoyda naşr etilgan san'atşunoslikka oid asarlarda keltirilgan ma'lumotlarga köra, S.U.m.r. musiqasi bir neça ming yilliktarixgaegadir. Mil. av. 2—1alarda «28 nağma», «Sariq laylak quşi sadosi» kabi Şarqiy Turkiston musiqalari Xitoy poytaxtida ham ijro etilgan. Turfonda topilgan toş bitiklarda xam bu ulkada yuksak musiqa san'ati mavjudligi aks ettirilgan. Manbalarda, yozilişiça, 3—4-a.larda Şarqiy Turkistonda katta ansambllar bölgan. Mac, budda olimi Kumrojuva (344—413) Xitoyga asir qilib olib ketilganda, u b-n birga 28 kişidan iborat ansambl ham bölgan. Su Jaf, Bagmantur kabi musiqaçilar elga tanilgan. Öşa vaqtda musiqa sozlari xilmaxil bölib, ular rubob, nay, bölamon, surnay, dala noğorasi, yondömboğ, jalla dopi, ğungqo, yolğuzak, dap (doira), komonçalardan iborat bölgan. Keyinroq ular qatoriga dutor, tambur, ğijjak, sato va çang qöşilgan. Ularda turli çolğu yöllari, ayniqsa xalq va mumtoz raqs kuylari ijro etilmoqda. Uyğur ananaviy musiqasi uzoq davrlar davomida qaror topgan şakllarni öz içiga oladi: qad. parixon aytimlari («Perre ussuli»), dehqon köşiklari («Qoş», «Suçi», «Oma» va b.)dan tortib, mumtoz musiqa {muqom, sama va b.) janrlargaça. Vokal janrlardan köşiq, yalla, aytişuv kabi xalq köşiqçilik ijodiyogi şakllari, professional yönalişdagi, turkum tarzida ijro etilayotgan sanam, naxşalar keng örin olgan. 20-a.da Turdi oxun alnağma, Rözi tanbur, Husanjon Jomiy, Zikri Alpatto, Ğiyosiddin Barot kabi musiqaçilar tanilgan. S.U.m.r.da «Muqom jamiyati» faoliyat körsatmoqda. Uyğur dostonçiligida işqiylirik («Ğarib va Sanam», «Tohir va Zuhra», «Layli va Majnun»), qahramonlik («Seit noçi», «Abdurahmon xonxöja»), diniy («Sultoniy Jamjima») asarlari muhim örin tutadi. Uyğur an'anaviy musiqasida bir neça mahalliy uslub ajratiladi: ili, xötan, kumulturfon, dolan va b.
Tasviriy san'ati. Mil. 1—7alarda ölkada budda dini keng yoyilişi natijasida budda ibodatxonalari devorlariga diniy rasmlar çiziş va haykaltaroşlik san'ati yuksaldi. Turfon, Kuçar yaqinidagi Qizil ming uylaridagi rasmlar şular jumlasidan. 7-a. da yaşab ötgan musavvir Visa Irasanğu buddizmga oid devor rasmlarini çizib, yangi yönalişga asos soldi. Islom dini kirib kelişi b-n bu yerda naqqoşlik va miniatyura rivojlana boşladi. Öşa davr rasmlarida tabiat manzaralari va hayvonot dunyosi aks ettirilgan. 20-a.da rassomlik san'atida xalq hayoti va yirik şaxslar portretlarini çiziş rasm böldi. Bu sohada 1935 y.da Qaşqarda tuğilgan Ğozi Ahmadning asarlari alohida e'tiborga loyiq.
Abdulahad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИНЬЦЗЯН-УЙҒУР МУХТОР РАЙОНИ, Синьцзян (маҳаллий талаффуздаШинжон) — ХХРнинг шим.ғарбий қисмидаги миллий ўлка (1955 й. 1 окт.да расмий ташкил этилган). Тарихий манбаларда Шарқий Туркистон, Дўғи Туркистон; Хитой адабиётларида Синьцзян (1760 й.дан), 14-а.га оид ҳужжатларда ва 16—17-а.ларга оид форс тилидаги қўлёзмаларда Уйғурия, Уйғуристон деб номланган. Мухтор р-н Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Россия, Монголия, Афғонистон, Ҳиндистон б-н чегарадош. Майд. 1646,9 минг км2. Аҳолиси (расмий маълумотларга кўра) 17,5 млн. киши (1998), уйғурлар (8 млн.), хитойлар, шунингдек, 2 млн.га яқин қозоқ, қирғиз, монгол, дўнгон ва б. миллат вакиллари яшайди. Аҳолиси, асосан, Таримдаги воҳаларда ва Жунғариядаги даре водийларида жойлашган Қашқар, Хўтан, Ёркенд, Оқсу, Кучар, Ғулжа ш.лари ва улар атрофидаги вилоятларда истиқомат қилади. Бош шахри — Урумчи.
Табиати. Ер юзасининг кўп щеми Жунғария текислиги ва Қашқар текислиги (Тарим ботиғи) б-н банд. Қашқар текислигининг марказини Такламакон чўли эгаллаган. Шарқий Тяньшан (Тангритог) тоғлари (бал. 7000 м дан зиёд) Жунғария ва Қашқар текисликларини ажратиб туради. Мухтор р-ннинг шимла Монголия Олтойи, жан. да Куньлуннинг шим. тизмалари, жан.гарбида Кррақурум тоғлари (Чогори чўққиси 8611 м) жойлашган. Шарқий Тяньшан тизмалари орасида Марказий Осиёнинг энг паст ери — Турфон ботиғи (—154 м) жойлашган. Иклими қуруқ, кескин континентал, текисликларда июлнинг ўртача т-раси 20—25°, қиши совуқ, қорсиз. Урумчида янв.нинг ўртача т-раси —15°, энг паст тра —40°. Йиллик ёғин текисликларда 200 мм дан тоғларда 800 мм гача. Йирик дарёлари: Тарим, Или, Иртишнинг юқори оқими, Урунғу ва Манас. Йирик кўллари — Лобнор, ОбиНур, Бағрошкўл, Улунгу, Богдо ва б. Тупроғи бўзқўнғир, чўл тупроғи. Чала чўл ва чўл ўсимликлари ўсади. Тоғ этаклари дашт. Тоғларда баландлик минтақалари мавжуд. Баланд тизмаларда қор ва музликлар бор.
Хўжалигида етакчи тармоқ — қ.х. Ишланадиган ерлар майдони ҳудудининг 2% ни ташкил қилади. Жами экиғ! майдонининг ярмига буғдой, маккажўхори ва шоли, қолган қисмига пахта, индов ва б. экинлар экилади. Районнинг шим. қисмида чорвачилик ривожланган. Қад. дан ипакчилик б-н шуғулланилади. Фойдали қазилмалардан нефть, кумир, нодир металларга бой. Темир рудаси, графит, нефрит, уран, симоб, олтин конлари топилган. Нефтни қайта ишлаш, металлургия, машинасозлик, кимё, тўқимачилик саноати корхоналари бор. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Ҳунармандчилик ривожланган: газлама, шойи ва гилам тўқиш, металл, кўн ва чармдан турли буюмлар тайёрлаш, қоғоз и.ч. билан шуғулланилади. Ҳудуд Хитойнинг нефть ва кимё саноатларининг йирик базасига айланиб бормоқда. Саноатининг ривожланишига йўл қурилиши ишлари хам ўз таъсирини кўрсатмоқда. Шарқий Тяньшан бўйлаб курилган т.й. С.У.м.р.ни шарқца Хитойнинг ички ҳудудлари ва Вьетнам б-н, ғарбда Қозоғистон орқали Россия б-н, Ўзбекистан, Туркманистон орқали Эрон ва Европа б-н боғлаб туради. Ҳозирда т.й. Турфондан Кашкэргача олиб борилган. Халқаро шоссе йўллар ҳам қурилган.
Тарихи. Такламакон чўли атрофидаги археологик қазилмалар бу ерда 4—5 минг йил муқаддам анча юксак маданиятга эга ҳаёт мавжуд бўлганлигидан далолат беради. Кад. Хитой манбаларида ўлка Сиюй (Ғарбий юртлар) деб номланган бўлиб, бундан 3—4 минг йил аввал мавжуд бўлган сирунг (ғарбий халқлар) этнонимидан келиб чиққан. Ўша вақтда Шарқий Туркистонда рунг, ғарбий рунг деб номланган туркий халқ яшаган. Крурон, Турфон, Кусан, Қашқар (Сули), Ёркенд (Юйтян), Хўтан (Удун), Усун каби Ҳун ймперияси таъсиридаги давлатлар мавжуд бўлган. Кейинги даврларда ҳам бир қанча хонликлар қаторида Турфон давлати (Гауаочан) (460—640 й.лар) ҳам юзага келган. Ўша вақтда Хитойда мавжуд бўлган Ғарбий ва Шарқий Хан империялари ўлкани қўлга киритиш ва Хитойдан ғарбга борадиган йўлни ўз назоратига олиш учун бир неча бор уринган. Шарқий Туркистон Буюк ипак йўлида бўлганлиги сабабли, у доим йирик давлатлар эътиборини тортиб турган. Мил. 3-а. да Шарқий Туркистоннинг шим. қисми — Жунғария сянби, 5—6-а.ларда жужан, 6-а.нинг 2-ярмида турк қабилалари назоратида бўлди. Турк хоқонлиги тузилгандан сўнг, унга Шарқий Туркистоннинг шаҳар-давлатлари кирган. Ўша вақтда буддизм ривожланиши кжсалди. 7-а.да Шарқий Туркистон ва Жунғарияда Тан сулоласининг назорати ўрнатилди. 7-а. нинг 70й.ларида унинг жан. қисми (ҳоз. Кучор, Хўтан, Қорашаҳар, Қашқар) тибетликлар қўл остига ўтди. 9-а.да Уйғур хоқонлиги емирилгандан сўнг, Урхун ва Селенга дарёлари ҳавзасида яшаган уйғурларнинг бир қисми бу ерга кўчиб ўтди. Уйғур давлати тузилди ва у бир неча йил Қорахитойлартҳт вассали бўлган. 13-а.нинг 10—20 й.ларидан Чингизхонга гобе бўлди. 1251 й. Ғарбий Жунғария ва Қашқар ҳудудлари Чиғатой улусига, шим. қисми Тарбағатой б-н бирга Ўқтой улуси таркибига кирган. Уйғур давлати эса Мўғул хонлари қўл остига ўтган. 1465 й.да дўғлот авлоди вакили бўлган Абу Бакр бошчилигида маркази Ёркенд ш. бўлган хонлик ташкил топди. Кейинроқ Хўтан ва Қашқар вилоятлари, 1499—1504 й.ларда Оқсув, Учтурфон вилоятлари ушбу хонлик доирасига кирди. 1514 й.да Ёркенд тахтига Туғлуқ Темур авлодларидан бўлган Саидхон ўтирди. Кейинги икки йил давомида Шарқий Туркистоннинг қолган қисми ҳам шу хонлик ихтиёрига ўтиб, шарқда унинг чегараси Буюк Хитой девори бошланган жой (Чзяюйгуан) гача етди. 16 —17-а.нинг 1-ярмида Ёркенд хонлиги хар тарафлама юксалган. 1635 й.дан Ёркенд давлати шим. да, яъни Жунғариядаги ойрот қабилалари кучайиб, Ойрот хонлигитл туздилар. 17- а. охирида ойротлар Офоқхўжани Ёркенд хонлиги тахтига ўтказдилар, шундан сўнг Ёркенд хонлиги хўжалар сулоласи қўлига ўтди.
Манжурларнинг Цин сулоласи J8a. нинг 60й.ларида Шарқий Туркистонни босиб олгач, бу ҳудуд хитой тилида Синьцзян («Янги чизиқ» ёки «Янги чегара») деб атала бошланган. Цин сулоласининг Шарқий Туркистонни босиб олиши б-н бирга бу ерда ўша вақтдаги тузумга қарши қўзғолонлар кучайди. Уйғур ва дўнгонларнинг кўзғолони натижасида (1862—77) бир неча маҳаллий хонликлар (Кучар, Қашқар, Хўтан, Урумчи ва Или султонлиги) тузилди. Кейинчалик тахт учун кураш кучайиб, олдинги хонликлар бирлаштирилиб, 2 давлат — Ёқуббек бошчилигида Еттишаҳар Уйғур давлати ва дўнгонларнинг шаҳар иттифоқи (1864—72) вужудга келди. Қўзғолон бостирилгач, бу ҳудуд Синьцзян номи б-н Хитой провинцияси (шэнг)га айлантирилди. 1911 —13 й.ларда миллий озодлик ҳаракати натижасида Синьцзянда Цинлар ҳукмронлиги тугатилди. Кейинги 40 йил давомида ҳокимият тезтез ўзгариб турди. 1944 й.да бошланган «Уч вилоят инқилоби» натижасида ўша йили 12 ноябрда Шарқий Туркистон жумҳурияти эълон қилиниб, Алихонтўра Муваққат инқилобий ҳукумат раислигига сайланди ҳамда Миллий қўшинга қўмондон этиб тайинланди. 1949 й. сент.да ушбу жумҳуриятнинг аксарият раҳбарлари Пекинга музокарага учиб кетаётган вақтида авиаҳалокатга учрадилар. 1955 й. окт.да Синьцзян вилояти С.У.м.р. деб ўзгартирилди ва XX Р таркибига киритилди.
Осиёнинг қад. машҳур Буюк ипак йўли шу жойдан ўтганлиги сабабли унинг маданияти ривожига самарали таъсир кўрсатган. Шим.да Турфон, Қорашаҳар, Қашқар, жан.да Миран, Хўтан, Ёркенд ш.лари вужудга келиб, ўлка Ғарб б-н Шарқ маданияти ўртасида кўприк вазифасини ўтади. Шим. шаҳарларда қад. маданият ёдгорликлари ҳам сақланган. Мил. ав. 1-а.да Ҳиндистон таъсирида будда дини тарқалиб, серҳашам тош ибодатхоналар қурилган. Халқ амалий санъати асарларида Олтой, Сибирь халқлари маданиятининг таъсири кўзга ташланади. Қад. (3-а.) рассомлик санъати асарлари — деворий расмларда ҳинд ва суғдийлар маданияти таъсири сезиларли. Бу расмлар техникаси ва услуби жиҳатдан Ўрта Осиёдан топилган деворий расмларга анча ўхшайди. 6—7-а.лар санъатида суғдийлар санъатининг таъсири кучли. Ислом дини тарқалган жойларда масжид ва мақбаралар қурилган. 10—11-а.ларда ипак матога, қоғозга расм ишлаш, китоб миниатюраси ривож топган. 13—14-а. ларда шахдр ансамбллари, серҳашам саройлар (Ёркенддаги Хон саройи ва Омоннисахон мақбараси, Қашқардаги хон ўрдаси, Ҳайитгоҳ мажмуаси, Офоқхўжа мақбараси ва б.) қурилган. Уларда Ўрта Осиё меъморлиги таъсири кўзга ташланади.
Адабиёти. Ўлка адабиёти узоқ тарихга эга, бироқ адабий меросларнинг аксари қисми сақланмаган. Ҳудудда 24 хил ёзувда ва 17 хил тилда қўлёзмаларнинг гопилиши бу ердаги адабий жараён турли маданиятлар таъсирида бўлганлигини кўрсатади. 10-а.да араб алифбоси жорий этилиши б-н ислом маданияти таъсири кучайган. Қорахонийлар даврида фан ва адабиёт соҳасида бир қанча ютукларга эришидди. Бунда Кошғарий, ЮсуфХос Ҳожиб, Югнакий ва б.нинг ҳиссаси капа бўдди. 9-а.дан овозсиз театр (пантамимо), рақсли театр, ибтидоий драма театрлари тузилди, улар учун саҳна асарлари ёзилди. Уларда маҳаллий халқнинг тари<и, маданияти, урфодати, ахлоқ ва б. масалалар ёритилди. Ҳикоя, шеър, қўшиқ, достон, афсона, латифа, мақола, тафсил каби жанрлар муҳим ўрин тутади. Қад. асарлардан «Пир чангги», «Тангриқут ҳақида ривоят», «Бўкехон хақида ривоят», достонлардан «Ўғузнома», «Дадад қўрқут», «Олип артанггу» кабилар шулар жумласидан. Улар 6-а.да топилган тош битикларда сақланган. Хорижлик олимлар томонидан нашр этилган 10 жилдли турли тилларда ёзилган қад. Турфон битиклари тўпламида Шарқий Туркистон адабиёти ўз аксини топган. Мазкур битикларда, игунингдек, ўлкадаги фалакиётшунослик, мунажжимлик, йил, ой ва кунлар жадвалини тузиш, табобат соҳасидаги билимлар акс эттирилган. «Эрқ битик», «Икки текиннинг ривояти», «Чошгоний эликбек», «Олтин ёруқ» каби битиклар ўша тўпламдан ўрин олган. Кдд. ижодкорлардан Қўғирсур Олтин, Опринчур Текин, Отсанг кабилар машҳур. 10-а. да «Майтрисимт» тоҳар тилидан уйғур тилига таржима қилинган, «Монига матҳия», «Ўлум тасвири» каби асарлар ёзилган. 13— 16-а.ларда Саккокий, Убайдулло Лутфий, Алишер Навоий каби йирик адиблар ижоди ўлкадаги адабий жараённи янги риюжланиш босқичига кўтарди. Ёркеид хонлиги даврида Аёзбек Қўшчи, Султон Саидхон, Абдурашидхон, Омоннисохон, Қидирхон Ёркандий кабилар ватан туйғуси, одиллик, ишқмуҳаббат каби мавзуларда асарлар яратганлар. 19—20-а.ларда Муҳаммад Имин Хўжамқули, Муҳаммад И мин Абдулла Хаработий, Мулла Билол ибн Юсуф Хўтаний, Шоир Қаландар, Мулланиёз Қори Собир, Мулло Мусо Сайрамий ва б. ёзувчи ва шоирлар етишиб чикди. 20-а.нинг 10й.ларидан ўлка ёшлари Туркистонда ўқишлари ва ўзбек адиблари б-н мулоқотда бўлишлари сабабли ўзбек адабиёти таъсири сезилади. 1980—90 й.лар янги уйгониш даври деб атадди. Бу даврда Таифжон Алиев, Турғун Олмос, Зуҳриддин Собир, Абдураҳим Ўткир каби адиблар етишиб чикди. Ўша даврда хитой адабиёти таъсири кучайди.
Мусиқаси. Ўлка мусиқаси уйғур, хитой, қозоқ ва б. халқларнинг мусиқа анъаналаридан қарор топтан. Хитойда нашр этилган санъатшуносликка оид асарларда келтирилган маълумотларга кўра, С.У.м.р. мусиқаси бир неча минг йилликтарихгаэгадир. Мил. ав. 2—1аларда «28 нағма», «Сариқ лайлак қуши садоси» каби Шарқий Туркистон мусиқалари Хитой пойтахтида ҳам ижро этилган. Турфонда топилган тош битикларда хам бу улкада юксак мусиқа санъати мавжудлиги акс эттирилган. Манбаларда, ёзилишича, 3—4-а.ларда Шарқий Туркистонда катта ансамбллар бўлган. Mac, будда олими Кумрожува (344—413) Хитойга асир қилиб олиб кетилганда, у б-н бирга 28 кишидан иборат ансамбль ҳам бўлган. Су Жаф, Багмантур каби мусиқачилар элга танилган. Ўша вақтда мусиқа созлари хилмахил бўлиб, улар рубоб, най, бўламон, сурнай, дала ноғораси, ёндўмбоғ, жалла допи, ғунгқо, ёлғузак, дап (доира), комончалардан иборат бўлган. Кейинроқ улар қаторига дутор, тамбур, ғижжак, сато ва чанг қўшилган. Уларда турли чолғу йўллари, айниқса халқ ва мумтоз рақс куйлари ижро этилмоқда. Уйғур аньанавий мусиқаси узоқ даврлар давомида қарор топган шаклларни ўз ичига олади: қад. парихон айтимлари («Перре уссули»), деҳқон кўшиклари («Қош», «Сучи», «Ома» ва б.)дан тортиб, мумтоз мусиқа {муқом, сама ва б.) жанрларгача. Вокал жанрлардан кўшиқ, ялла, айтишув каби халқ кўшиқчилик ижодиёги шакллари, профессионал йўналишдаги, туркум тарзида ижро этилаётган санам, нахшалар кенг ўрин олган. 20-а.да Турди охун алнағма, Рўзи танбур, Ҳусанжон Жомий, Зикри Алпатто, Ғиёсиддин Барот каби мусиқачилар танилган. С.У.м.р.да «Муқом жамияти» фаолият кўрсатмоқда. Уйғур достончилигида ишқийлирик («Ғариб ва Санам», «Тоҳир ва Зуҳра», «Лайли ва Мажнун»), қаҳрамонлик («Сеит ночи», «Абдураҳмон хонхўжа»), диний («Султоний Жамжима») асарлари муҳим ўрин тутади. Уйғур анъанавий мусиқасида бир неча маҳаллий услуб ажратилади: или, хўтан, кумултурфон, долан ва б.
Тасвирий санъати. Мил. 1—7аларда ўлкада будда дини кенг ёйилиши натижасида будда ибодатхоналари деворларига диний расмлар чизиш ва ҳайкалтарошлик санъати юксалди. Турфон, Кучар яқинидаги Қизил минг уйларидаги расмлар шулар жумласидан. 7-а. да яшаб ўтган мусаввир Виса Ирасанғу буддизмга оид девор расмларини чизиб, янги йўналишга асос солди. Ислом дини кириб келиши б-н бу ерда наққошлик ва миниатюра ривожлана бошлади. Ўша давр расмларида табиат манзаралари ва ҳайвонот дунёси акс эттирилган. 20-а.да рассомлик санъатида халқ ҳаёти ва йирик шахслар портретларини чизиш расм бўлди. Бу соҳада 1935 й.да Қашқарда туғилган Ғози Аҳмаднинг асарлари алоҳида эътиборга лойиқ.
Абдулаҳад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.