Sintagma

Sintagma (yun. syntagma — qandaydir birikkan, birga qöşilgan narsa) — 1) oğzaki nutq yoki yozilgan matndan tegişli ran doirasida muayyan intonatsionmazmuniy birlik sifatida ajratib olinadigan bölak, parça. Uşbu ma'noda S. bir sözdan, sözlar guruhidan va bir butun gapdan iborat bölişi mumkin. Ayrim tadqiqotlarda S. b-n söz birikmasini tenglaştiriş hollari ham uçraydi. Lekin nutq jarayonini kuzatiş S. va söz birikmasi aynan bir narsa emasligini, har doim ham birbiriga teng kelavermasligini körsatadi. Mas, «Biz, yoşlar, mustaqil vatanimizni sevamiz» gapida 3 ta S. va 2 ta söz birikmasi mavjud. Minimal intonatsionmazmuniy birlik bölgan S.lar gapning ritmik guruhlarini taşkil etadi, ya'ni gapda qança ritmik guruh bölsa, şunça S. böladi. Gapni S.larga böluvçi asosiy vositalarga nutq melodikasi, tezligi, maromi, pauza, söz urğusi kabilar kiradi. S. qismlarining biri (köpinça, oxirgisi) boş urğu (mantiqiy urğu)ga ega böladi va bu qism S.ning intonatsion markazini taşkil qiladi. S.lar uning tarkibidagi sözlarning özaro aloqasiga köra (predikativ S, atributiv S, relyativ S, obyektiv S); gapda tutgan örniga köra (tugallanma S, boşlanma S); ularning intonatsion zanjirini şakllantiriş turiga kura (tugallangan S, tugallanmagan S, kiriş S, zidlovçi S, izoxlovçi S.) tavsiflanadi; 2) aniklovçi — aniqlanmiş aloqasi b-n boğlangan ikki yoki undan ortiq til birliklarining izçilligi; sözlar izçilligi (taşqi S.) va morfemalar izçilligi (içki S.) özaro farutnadi. Mas, «uyça» birligi içki S. bölib, undagi «uy» — aniqlanmiş, «ça» esa aniklovçi qismdir; «kiçkina uy» birligi esa taşqi S. bölib, «uy» — aniqlanmiş qism, «kiçkina» — aniklovçi qismdir. «S.» terminini uşbu ma'noda dastlab şveysariyalik olim F.D.Sossyur qöllagan.

Ibodulla Mirzayev.