Sintaksis
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 390–391-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Sintaksis (yun. syntaxis — tuzilma, tartib, birikma) — 1) nutq birliklarini şakllantirişning muayyan tillar uçun xos bölgan vositalari va kridalari majmui; 2) grammatikaning sözlarni söz birikmalari va gaplarga, sodda gaplarni esa qöşma gaplarga birikiş usullarini örganuvçi, söz birikmalari va gaplarning tuzilişi, ma'nosi, özaro ta'sirlaşuvi hamda vazifalarini tadqiq etuvçi bölimi. «S.» termini söz birikmalari va gaplarni hamda ularning tilda qöllanişini qamrab oluvçi grammatik quriliş ma'nosini ifodalaş uçun ham işlatiladi. Tilning grammatik qurilişida S. juda katta ahamiyatga ega, çunki uning tarkibiga bevosita kişilarning muomalamulokrt jarayonini amalga oşirişga yordam beruvçi sodda gap va qöşma gap kabi til birliklari kiradi. Sodda gap muayyan voqeahodisani, qöşma ran voqeahodisalar orasidagi aloqamunosabatni, ran bölagi esa voqeahodisa unsurlarining vazifalarini ifodalaydi.
S. morfologiya b-n çambarças boğliqdir. S.da, xuddi morfologiyada bölgani singari, söz asosiy birlik hisoblanadi, lekin u şakl yasalişi jihatidan emas, balki söz şakllarining söz birikmasi va gaplarni tuzişdagi iştiroki jihatidan örganiladi. Söz birikmalari va gaplar tilning asosiy sintaktik birliklari va ularning har biri öz içki xususiyatlariga egadir.
Gap, gap bölagi, söz birikmasi S.ning asosiy birliklaridir. Bularga keyingi paytlarda abzats, period, matn kabi birliklar ham kiritilmoqda. Söz birikmasi tobe aloqa (boğlaniş) vositalari — moslaşuv, boşqaruv yoki bitişuv yordamida ikki yoki undan ortiq mustaqil sözdan qosil böladi va faqat ran tarkibidagina amal qiladi. Gap S.ning markaziy birligidir. U struktursemantik qolip va nutq birligi bölmiş fikr sifatida örganiladi. Gap fikrni — taşqi olam b-n aloqa tufayli yuzaga keladigan histuyğularni ifodalaş vositasidir. Gap bir mustaqil sözdan («qoronğilaşmoqda», «jimjitlik»), aksariyat hollarda esa bir neça sözdan hosil böladi. Asosan, sintetik tillar, şuningdek, analitik tillarning xususiyatlariga ega bölgan özbek tilida gapdagi sözlarning boğlaniş vositalari sifatida yordamçi sözlar — kömakçilar va boğlovçilarni, suz tartibini, ohangni va b.ni körsatiş mumkin. Sof analitik tillarda gapdagi suzlarning boğlaniş vositalari, asosan, yordamçi sözlar bölsa, agglyutinativ va amorf tillarda mazkur vazifani söz tartibi bajaradi.
Hoz. S.da mavhum grammatik struktura sifatida gap tuşunçasi xamda mazkur strukturaning nutqda aniq voqealanişi vositalari sifatida ifoda tuşunçasi farklanadi; şunga muvofik, ravişda gap nazariyasi va ifoda nazariyasi ham çegaralanadi. Gap Si doirasiga uni şakllantirişning usul va vositalari, ifoda Si doirasiga esa gapning aktual bölinişi vositalari hamda uning ma'no strukturasi muammolari kiritiladi.
S.da, şuningdek, gap bölaklari ham örganiladi. Ular boş (ega, kesim) va ikkinçi darajali bölaklar (töldiruvçi, aniqlovçi, hol)dan iborat. Keyingi paytlarda kesim gapning asosi ekanligi, undalma, kiriş söz va kiritmalarga gapning uçinçi darajali bölaklari maqomini beriş masalalari ham kötarilmoqda.
«S.» termini, garçi ayni hoz. ma'noda bölmasada, dastlab mil. av. 3-a.da Yunonistonda stoiklar tomonidan qöllangan. S.ning ilk prinsiplarini yunon grammatisti Apolloniy Diskol morfologik negizda, xususan, söz turkumlari Si tarzida asoslagan. S. tarixi yevropa va rus tilşunosliklarida bölganidek turkiy tillarda (özbek tilida) ham öziga xos rivojlaniş bosqiçlarini ötgan. Qomusiy alloma Mahmud Koşğariyning 11-a. da «Javoxir unnahvi fi lugotitturk» («Turkiy tillar sintaksisi kridalari») asarini yaratganligi buning yaqqol isbotidir. 20-a.da özbek tili sintaksisiga, qisman, sintaktik qurilişiga rus tilşunosligidagi nazariy tadqiqotlar ma'lum darajada ta'sir ötkazgan. Ötgan asrda özbek tili sintaksisi sohasida Fitrat, Ayub Ğulomov, F. Abdullayev; Ğ. Abdurahmonov, M. Asqarova, A. Nurmonov, N. Mahmudov va b. jiddiy tadqiqotlar olib bordilar.
Ad:. Özbek tili grammatikasi, 2j., T., 1975; Mahmudov N., Nurmonov A., Özbek tilining nazariy fammatikasi. Sintaksis, T., 1995.
Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИНТАКСИС (юн. syntaxis — тузилма, тартиб, бирикма) — 1) нутқ бирликларини шакллантиришнинг муайян тиллар учун хос бўлган воситалари ва кридалари мажмуи; 2) грамматиканинг сўзларни сўз бирикмалари ва гапларга, содда гапларни эса қўшма гапларга бирикиш усулларини ўрганувчи, сўз бирикмалари ва гапларнинг тузилиши, маъноси, ўзаро таъсирлашуви ҳамда вазифаларини тадқиқ этувчи бўлими. «С.» термини сўз бирикмалари ва гапларни ҳамда уларнинг тилда қўлланишини қамраб олувчи грамматик қурилиш маъносини ифодалаш учун ҳам ишлатилади. Тилнинг грамматик қурилишида С. жуда катта аҳамиятга эга, чунки унинг таркибига бевосита кишиларнинг муомаламулокрт жараёнини амалга оширишга ёрдам берувчи содда гап ва қўшма гап каби тил бирликлари киради. Содда гап муайян воқеаҳодисани, қўшма ran воқеаҳодисалар орасидаги алоқамуносабатни, ran бўлаги эса воқеаҳодиса унсурларининг вазифаларини ифодалайди.
С. морфология б-н чамбарчас боғлиқдир. С.да, худди морфологияда бўлгани сингари, сўз асосий бирлик ҳисобланади, лекин у шакл ясалиши жиҳатидан эмас, балки сўз шаклларининг сўз бирикмаси ва гапларни тузишдаги иштироки жиҳатидан ўрганилади. Сўз бирикмалари ва гаплар тилнинг асосий синтактик бирликлари ва уларнинг ҳар бири ўз ички хусусиятларига эгадир.
Гап, гап бўлаги, сўз бирикмаси С.нинг асосий бирликларидир. Буларга кейинги пайтларда абзац, период, матн каби бирликлар ҳам киритилмоқда. Сўз бирикмаси тобе алоқа (боғланиш) воситалари — мослашув, бошқарув ёки битишув ёрдамида икки ёки ундан ортиқ мустақил сўздан қосил бўлади ва фақат ran таркибидагина амал қилади. Гап С.нинг марказий бирлигидир. У структурсемантик қолип ва нутқ бирлиги бўлмиш фикр сифатида ўрганилади. Гап фикрни — ташқи олам б-н алоқа туфайли юзага келадиган ҳистуйғуларни ифодалаш воситасидир. Гап бир мустақил сўздан («қоронғилашмоқда», «жимжитлик»), аксарият ҳолларда эса бир неча сўздан ҳосил бўлади. Асосан, синтетик тиллар, шунингдек, аналитик тилларнинг хусусиятларига эга бўлган ўзбек тилида гапдаги сўзларнинг боғланиш воситалари сифатида ёрдамчи сўзлар — кўмакчилар ва боғловчиларни, суз тартибини, оҳангни ва б.ни кўрсатиш мумкин. Соф аналитик тилларда гапдаги сузларнинг боғланиш воситалари, асосан, ёрдамчи сўзлар бўлса, агглютинатив ва аморф тилларда мазкур вазифани сўз тартиби бажаради.
Ҳоз. С.да мавҳум грамматик структура сифатида гап тушунчаси хамда мазкур структуранинг нутқда аниқ воқеаланиши воситалари сифатида ифода тушунчаси фаркланади; шунга мувофик, равишда гап назарияси ва ифода назарияси ҳам чегараланади. Гап Си доирасига уни шакллантиришнинг усул ва воситалари, ифода Си доирасига эса гапнинг актуал бўлиниши воситалари ҳамда унинг маъно структураси муаммолари киритилади.
С.да, шунингдек, гап бўлаклари ҳам ўрганилади. Улар бош (эга, кесим) ва иккинчи даражали бўлаклар (тўлдирувчи, аниқловчи, ҳол)дан иборат. Кейинги пайтларда кесим гапнинг асоси эканлиги, ундалма, кириш сўз ва киритмаларга гапнинг учинчи даражали бўлаклари мақомини бериш масалалари ҳам кўтарилмоқда.
«С.» термини, гарчи айни ҳоз. маънода бўлмасада, дастлаб мил. ав. 3-а.да Юнонистонда стоиклар томонидан қўлланган. С.нинг илк принципларини юнон грамматисти Аполлоний Дискол морфологик негизда, хусусан, сўз туркумлари Си тарзида асослаган. С. тарихи европа ва рус тилшуносликларида бўлганидек туркий тилларда (ўзбек тилида) ҳам ўзига хос ривожланиш босқичларини ўтган. Қомусий аллома Маҳмуд Кошғарийнинг 11-а. да «Жавохир уннаҳви фи луготиттурк» («Туркий тиллар синтаксиси кридалари») асарини яратганлиги бунинг яққол исботидир. 20-а.да ўзбек тили синтаксисига, қисман, синтактик қурилишига рус тилшунослигидаги назарий тадқиқотлар маълум даражада таъсир ўтказган. Ўтган асрда ўзбек тили синтаксиси соҳасида Фитрат, Аюб Ғуломов, Ф. Абдуллаев; Ғ. Абдураҳмонов, М. Асқарова, А. Нурмонов, Н. Маҳмудов ва б. жиддий тадқиқотлар олиб бордилар.
Ад:. Ўзбек тили грамматикаси, 2ж., Т., 1975; Маҳмудов Н., Нурмонов А., Ўзбек тилининг назарий фамматикаси. Синтаксис, Т., 1995.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Ибодулла Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.