Sintetik kristallar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 392-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Sintetik kristallar - lab. yoki z-d şaroitida sun'iy östirilgan kristallar. S.k. ning 10 mingga yaqini — anorganik moddalar. Ulardan ba'zilari tabiatda uçramaydi. Tabiatda uçraydigan 3 mingdan ortiq turlituman kristştlardan hozirça faqat bir neça yuztasini sun'iy yöl b-n hosil qiliş mumkin. Ulardan kvars (SiO2), korund (A12O.|), germaniy (Ge), kremniy (Si), işqoriy metallar galogenidlari (KC1, NaCl), segnet tuzi (KNaC4H4O64H2O), kaliy digidrofosfat (KH2PO4), alyumo ittriyli granat (Y(A15O|2), ittriytemirli fanat (Y,Fe5O|2), gadoliniygalliyli granat (Gd3Ga50I2), olmos (S), litiy niobat (LiNbO,), naftalin (SYUN8), kaliy biftalat (CgH5O4K), kalsit (SaSO3), kadmiy sulfid (CdS), pyx sulfid (ZnS), galliy arsenid (GaAs), galliy fosfid (GaP), nodir elementlar molibdatlari [U2(MoO4)va b.], sirkoniy dioksid (ZrO2), gafniy dioksid (NGO2), kalsiy volframat (CaWO4), ittriy alyuminat (YA10,), alyuminiy (AI) muhim axamiyatga ega.
Kvarsning sintetik kristali gidrotermal şaroitda olinadi. Kvars tabiatda keng tarqalgan bölsa ham, uning tabiatdagi zaxirasi texnika ehtiyojini qoplay olmaydi va unda turli kirişmalar köp. Massasi 15 kg gaça bölgan kvars kristallari avtoklavlarda bir neça oy mobaynida, öta toza kristallar (optik kvars) esa bir neça yil davomida östiriladi.
20-a. boşida rubinnnit sintetik kristali hosil qilindi, lazerlar uçun diametri 20—40 mm va uz. 2 m gaça bölgan tayoqça şaklidagi rubinning S.k.ini oliş uçun maxsus qurilma ixtiro etildi, keyinçalik u takomillaştirildi.
50y.da Ni aralaşgan grafit kukunidan olmos kristallari olindi. Aralaşma 2—3 sm li disklar körinişida presslanadi, söngra 100—200 ming atm bosimida 2000—3000° gaça qizdiriladi. Şunday şaroitda grafit olmosga aylanadi.
50y.dan naftalin, stilben, tolan, antratsen va b. organik S.k. sanoati rivojlandi. Keng qöllanadigan yarimötkazgiç kristallar (Ge, Si, Ga, As va b.) ham tabiatda uçramaydi. Ular sun'iy yöl b-n diametri 10—20 sm va uz. 30—50 sm bölgan silindr şaklida östiriladi.
Alyuminiy oksidiga titan, kobalt, nikel tuzlarini qöşib sapfir, topaz va b. qimmatbaho toşlar körinişidagi S.k. östiriş mumkin. Lab. şaroitida ferromagnetiklar va zumradlarning S.k.i östiriladi. Sanoat mikyosida olmosning S.k. ini i.ç. ham rivojlanmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИНТЕТИК КРИСТАЛЛАР - лаб. ёки з-д шароитида сунъий ўстирилган кристаллар. С.к. нинг 10 мингга яқини — анорганик моддалар. Улардан баъзилари табиатда учрамайди. Табиатда учрайдиган 3 мингдан ортиқ турлитуман кристштлардан ҳозирча фақат бир неча юзтасини сунъий йўл б-н ҳосил қилиш мумкин. Улардан кварц (SiO2), корунд (А12О.|), германий (Ge), кремний (Si), ишқорий металлар галогенидлари (КС1, NaCl), сегнет тузи (KNaC4H4O64H2O), калий дигидрофосфат (КН2РО4), алюмо иттрийли гранат (Y(A15O|2), иттрийтемирли фанат (Y,Fe5O|2), гадолинийгаллийли гранат (Gd3Ga50I2), олмос (С), литий ниобат (LiNbO,), нафталин (СЮН8), калий бифталат (CgH5O4K), кальцит (СаСО3), кадмий сульфид (CdS), pyx сульфид (ZnS), галлий арсенид (GaAs), галлий фосфид (GaP), нодир элементлар молибдатлари [У2(МоО4)ва б.], цирконий диоксид (ZrO2), гафний диоксид (НГО2), кальций вольфрамат (CaWO4), иттрий алюминат (YA10,), алюминий (AI) муҳим ахамиятга эга.
Кварцнинг синтетик кристали гидротермал шароитда олинади. Кварц табиатда кенг тарқалган бўлса ҳам, унинг табиатдаги захираси техника эҳтиёжини қоплай олмайди ва унда турли киришмалар кўп. Массаси 15 кг гача бўлган кварц кристаллари автоклавларда бир неча ой мобайнида, ўта тоза кристаллар (оптик кварц) эса бир неча йил давомида ўстирилади.
20-а. бошида рубинннит синтетик кристали ҳосил қилинди, лазерлар учун диаметри 20—40 мм ва уз. 2 м гача бўлган таёқча шаклидаги рубиннинг С.к.ини олиш учун махсус қурилма ихтиро этилди, кейинчалик у такомиллаштирилди.
50й.да Ni аралашган графит кукунидан олмос кристаллари олинди. Аралашма 2—3 см ли дисклар кўринишида прессланади, сўнгра 100—200 минг атм босимида 2000—3000° гача қиздирилади. Шундай шароитда графит олмосга айланади.
50й.дан нафталин, стильбен, толан, антрацен ва б. органик С.к. саноати ривожланди. Кенг қўлланадиган яримўтказгич кристаллар (Ge, Si, Ga, As ва б.) ҳам табиатда учрамайди. Улар сунъий йўл б-н диаметри 10—20 см ва уз. 30—50 см бўлган цилиндр шаклида ўстирилади.
Алюминий оксидига титан, кобальт, никель тузларини қўшиб сапфир, топаз ва б. қимматбаҳо тошлар кўринишидаги С.к. ўстириш мумкин. Лаб. шароитида ферромагнетиклар ва зумрадларнинг С.к.и ўстирилади. Саноат микёсида олмоснинг С.к. ини и.ч. ҳам ривожланмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.