Siqiluvçanlik
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 435-b. — ziyouz.com
Siqiluvçanlik — har tomonidan ta'sir etuvçi kuçlar ta'sirida modda (gaz, suyuqlik va qattiq jism) ning öz hajmini özgartiriş xususiyati. Tabiatda mavjud moddalarning barçasi S xususiyatiga ega. Agar moddani qisiş natijasida unda kimyoviy, tuziliş va b. jihatdan özgarişlar yuz bermasa, taşqi ta'sir töxtatilganidan keyin u dastlabki holatiga qaytadi (qaytar S.) Gazlar (buğlar) va suyukliklarda S. qaytmas bölişi mumkin. Pnevmatik va gidravlik asboblarning işi ana şu xossaga asoslanadi. Qattiq jismlarda kovaklar, darzlar va tuzilişidagi boşqa nuqsonlar bölsa, qaytar S. fakat yuqori bosimda yuz beradi (mas, tog jinslari uçun yuqori bosim — 2 — 5 kbar; 1 kbar = 108 N/m2). S. — moddalarning xossalari ularning atomlararo (molekulalararo) masofalarga boğlik^igi töğrisida fikr yuritişga imkon beradigan muhim körsatkiç. Issiqlik maşinalarining işini hisoblaşda, kimyoviytexnologik jarayonlar, portlaş hodisasi, aero va gidrodinamik effektlar va b. hodisalarni örganişda gazlar (buğlar), suyuqliklar va qattiq jismlarning S. xossasini biliş juda zarur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИҚИЛУВЧАНЛИК — ҳар томонидан таъсир этувчи кучлар таъсирида модда (газ, суюқлик ва қаттиқ жисм) нинг ўз ҳажмини ўзгартириш хусусияти. Табиатда мавжуд моддаларнинг барчаси С хусусиятига эга. Агар моддани қисиш натижасида унда кимёвий, тузилиш ва б. жиҳатдан ўзгаришлар юз бермаса, ташқи таъсир тўхтатилганидан кейин у дастлабки ҳолатига қайтади (қайтар С.) Газлар (буғлар) ва суюкликларда С. қайтмас бўлиши мумкин. Пневматик ва гидравлик асбобларнинг иши ана шу хоссага асосланади. Қаттиқ жисмларда коваклар, дарзлар ва тузилишидаги бошқа нуқсонлар бўлса, қайтар С. факат юқори босимда юз беради (мас, тог жинслари учун юқори босим — 2 — 5 кбар; 1 кбар = 108 Н/м2). С. — моддаларнинг хоссалари уларнинг атомлараро (молекулалараро) масофаларга боғлик^иги тўғрисида фикр юритишга имкон берадиган муҳим кўрсаткич. Иссиқлик машиналарининг ишини ҳисоблашда, кимёвийтехнологик жараёнлар, портлаш ҳодисаси, аэро ва гидродинамик эффектлар ва б. ҳодисаларни ўрганишда газлар (буғлар), суюқликлар ва қаттиқ жисмларнинг С. хоссасини билиш жуда зарур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.