Sirdaryo
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 403–406-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Sirdaryo — Örta Osiyodagi eng uzun va Amudaryo'tn keyingi eng sersuv dare. S. turli nomlar b-n atalgan. Kddim yunon tarixçilarining asarlarida Yaxartes (Yaksart), ba'zan, Tanais, zarduştiylarning muqaddas kitobi Avestoda Danu, xitoy transkripsiyasida Yaoşa, 10-a.da yozilgan geografik asar — «Xudud ulolam»da Xaşart, runiy (turkiy) yozuvlarida Yençuögiz, Firdavsiyning «Şohnoma»sida va Hamdulloh Qazviniyning «Nuzhat ulQulub» asarida Gulzarriyun, arablar kelgandan keyingi köpgina solnomalarda Sayxun, arab geograflaridan Ibn Xurdodbeh asarlarida (9—10-a.lar) Xaşart va Qanqar, Beruniy asarlarida Xasart şakllarida tilga olingan. Ayni vaqtda u qaysi yerdan oqib ötişiga qarab Obi Farğona (yoki Farğona daryosi), Özgan daryosi, Obi Xöjand (Xöjand suvi), Nahr oşŞoş (Şoş daryosi), Banokat daryosi deb ham atalgan.
«S.» atamasi dastlab Rim tarixçisi Pliniy asarida (mil. 1-a.) «Silis» şaklida uçraydi. «Silis» yoki «Sir» sözi bu daryo atrofida yaşagan qabila nomidan olingan bölsa kerak.
Farğona vodiysining şarqiy çekkasida, Baliqçi qişloği yonida Norin daryosi b-n Qoradaryo qöşilgan joydan S. deb ataladi. Özbekistonning Andijon, Namangan, Farğona, Toşkent, Sirdaryo viloyati, Tojikistonning Suğd viloyati va Qozoğistonning Jan. Qozoğiston va Kizilörda viloyatlari böylab avval ğarb, jan.ğarb tomon, söngra esa şim., şim.ğarbga oqib borib, Orol dengiziga quyiladi.
Uz. 2272 km, Norin daryosining boşlaniş joyidan —3018 km. Daryo havzasining maydoni taxm. 462000 km2, uning asosiy suv hosil böladigan qismi esa 219000 km2.
S. havzasining toğli qismida Oqşiyraq, Börqöldöy, Otboşi, Olay, Turkiston va Nurota tizmalari böylab, şim. da esa Terskay Olatovi böylab oqadi. Tizmalarning çöqqilari köpinça qor va muzliklar b-n qoplanib yotadi. Bu tizmalarda 1600 dan ortiq muzlik bölib, ularning umumiy mayd. 2200 km2dan ziyodroq. Yoz oylarida erib ulgurmagan qorlik ham köp.
Farğona vodiysida S.ning özani nisbatan çuqur, qayiri ham ança pastda joylaşgan. Farğona vodiysidan çiqaveriş yerida (Bekobod ş.dan 4 km yuqorirokda) S. Farhod GES uçun qurilgan töğon b-n tösilgan. Yilning köp qismida daryo suvi ana şu GESga suv beradigan Farhod kanali orqali oqadi. Bekobod ş.dan quyirokda kanaddagi suvning bir qismi yana qaytadan daryoga quyiladi. Boşqa bir qismi esa «Döstlik» kanali orqali Mirzaçöl yerlarini suğorişga sarf böladi. Farhod GES töğonidan yuqorida daryo özanida kattagina Farhod suv ombori barpo etilgan.
1956 y. Xöjand ş.dan 12 km yuqorida, S. özanida Qayroqqum suv ombori va «Xalqlar döstligi» GES qurildi. Farğona vodiysi qismida S.ga juda köp irmoqkelib quyiladi. Ulardan eng yiriklari öng tomondan — Çatqol va Qurama toğ tizmalaridan oqib keladigan Poççaotasoy, Kosonsoy, Ğovasoy, Çodaksoy, çap tomondan — Olay va Turkiston toğ tizmalaridan suv oladigan Isfayramsoy, Şohimardonsoy, Söx, Isfara, Xöjabaqirğon va Oqsuv. Bu irmoqlar baland toğlardan oqib tuşadigan kiçik, lekin. juda nişab oqadigan toğ daryolaridir. Ularning uz. 80—160 km, suv töplaş mayd. 400—2500 km2, örtaça yillik suv sarfi esa 10—15 m3/sek., Söx daryosiniki esa 40 m3/sek.dan bir oz ortiq. Suvi kam bölişiga qaramay bu daryolar Farğona vodiysidagi yerlarni suğorişda muhim ahamiyatga ega. Farğona vodiysidan çiqqandan söng S.ga çap tomondan heç qanday irmoq qöşilmaydi, öng tomondan esa unga Ohangaron, Çirçiq, Keles va Aris daryolari kelib quyiladi. S.ning bu irmoqlari ham, ayniqsa, Çirçiq b-n Aris daryolari toğdan oqib keladi. Toğlardan çiqaveriş yerida Çirçiqdaryosining örtaça köp yillik suv sarfi 227 m3/sek., Aris daryosiniki 65 mösek. Ohangaron daryosiniki 23 m3/ sek. Toğlardan tekisliklarga çiqişi b-n daryolarning suvlari kanal va ariqlar orqali suğorişga olinadi. Ularning faqat suğorişdan orttan suvlarigina S.ga kelib quyiladi. Örta hisobda S. su~ vining 78% Norin suvidan, qolgan 22% Qoradaryo suvidan taşkil topadi.
Toğlarning pastki qismidagi mavsumiy qorlar eriydigan apr. oyidan suv keskin köpaya boşlaydi, bu köpayiş iyun oyining oxirlariga qadar davom etadi. Iyun oyida eng köp mikdorda (yillik suv miqdorining 17%idan ziyodroq qismi) oqib ötadi, iyuldan boşlab, yanv., fev. oylarigaça daryoning suvi kamaya boradi. Kam suv oqiş davri okt. oyidan may oyi oxirlariga qadar davom etadi, bu davrda örtaça oylik suv mikdori 5—6% ni taşkil etadi. Eng köp suv sarfi may—iyun oylariga, eng kam suv sarfi esa yanv. — fev. oylariga töğri keladi.
Köp yillik (1910—75) kuzatişlarga qaraganda, Farğona vodiysidan çiqaveriş yerida (Bekobod ş. yaqinida) S.ning örtaça yillik suv sarfi 278— 1080 m3/sek. orasida özgarib turadi, örta hisobda esa u 568 m3/sek. ga (yoki yiliga kariyb 18 mlrd. m3ga) teng. Ohangaron va, ayniqsa, Çirçiq irmoqlarining suğorişdan ortgan suvlari qöşilgandan söng, S.ning suvi ançaga köpayadi. Kökbuloq kuzatiş st-yasi yonida (Çirçiq daryosi qöşilgan joydan 27 km quyida) daryoning örtaça köp yillik suv sarfi 724 m3/sek. yoki yiliga 23 mlrd. m3ni taşkil etadi. Kökbuloqsan ötgaç, S.keng özanda yoyilib, osoyişta oqadi, şuning uçun suvi köproq buğlanişga va qisman suğorişga sarflanadi. Natijada daryo suvi etagigatomon kamaya boradi. Qizilörda ş.ga borganda daryoning örtaça suv sarfi 673 m3/ sek.ga, Ğazali ş.ga yetganda 492 m3/sek.ga va nihoyat, Orol dengiziga borganda 420 m3/sek.ga tuşib qoladi.
Sirdaryoning eng köp suv sarfi Bekobod ş. yaqinida köpinça 1500-2000 m3/ sek.örtasida böladi, eng köp suv sarfi 3340 m3/sek.ga yetgan yillar ham bölgan (1934 y. 17 iyunda). Eng kam suv sarfi 150 m3/sek., hatto undan ham kamroq bölişi mumkin. Farğona vodiysidan çiqiş yeridan Çirçiq daryosi kelib quyilgan joyga qadar S. kengligi 15 km gaça bölgan keng vodiyda oqadi.
Daryoning qirğoqlari yotiq, qayiri keng. Şu sababdan kam suvli yillarda daryo eni 0,3—0,5 km böladi, sersuv yillarda esa ayrim joylarda 5—7 km, hatto 11 km ga qadar toşib çiqadi.
Daryo özani egribugri va köp joylarda orollar hosil qilib, tarmoqlarga ajralib ketgan. Yumşoq jinslardan tuzilganligi sababli daryo qirğoqlari köpinça öpirilib tuşib, jarlik tusini olgan. 1964 y.da S.ning bu qismida (Çordara qişloği yonida) katta töğon qurilib, Çordara suv ombori barpo etilgan. Suv ombori yonida quvvati 100 ming kVt ga teng bölgan GES ham qurilgan. Tömenariq qişloğidan quyida daryoning irmoklari pasaya bo~ rib, delta qismiga kelganda (Ğazali ş.dan ötgandan söng) deyarli suv sathi b-n tenglaşib qoladi. Qizilörda ş.dan bir oz yuqorirokda S.da suv kötargiç töğon qurilgan. Bu töğon daryoning öng va çap sohillaridagi suğoriş kanallariga suv çiqarib beradi. Tömenariq b-n Jusali t.y. stansiyalari oraliğida Sdan bir qança tarmoklar ajralib çiqadi. Ulardan eng köhnasi Qizilqum çöllari oralab ketgan Janadaryo b-n Quvondaryo tarmoqlaridir. Bir zamonlar suvga tölib toşgan bu tarmoqlar allaqaçon qurib bitgan. Faqat keyingi yillarda ularning ayrim qismlari tozalanib, suğoriş kanallariga aylantirildi. Köksuv, Çiyli, Savramboy, Çirkeyli va Qoraözak tarmoklari hoz. mavjud tarmoqlardir. Bulardan engyirigi — Qoraözak tarmoği Sdan Qoraözak t.y. stansiyasi yonida ajralib çiqadi va 131 km oqib borgaç, Jusali t.y. stansiyasi yonida yana S.ga qöşiladi. Hoz. vaqtda Qoraözak daryoning boş özaniga aylangan, daryo suvining köp qismi şu tarmoq orqali oqadi. Qoraözakdan boşqa tarmoklari ham muhim xöjalik ahamiyatiga ega. S.ning quyi oqimidagi 70 ming ga dan ortiqroq yerni suğoradigan 400 ga yaqin ariqkanallar ana şu tarmoklardan suv oladi.
S. ança loyqa daryodir. Bekobod ş. yaqinida uning xar 1 m3 suvida örta hisobda 2,17 kg loyqa oqiziq böladi (oqiziqlarning yillik miqdori qariyb 37 mln. t). Bu oqiziqlarning 72,3% mart — iyun oylarida, 20,3% iyul — sent. va qolgan 7,4% okt. — fev. oylarida oqib ötadi.
Farğona vodiysida S. deyarli muzlamaydi. Daryoning bu qismida muzlaş hodisalari, asosan, şovuş oqimidan iborat bölib, bu hodisa örta hisob b-n 10—15 kun davom etadi. Farğona vodiysidan çiqib, şim.ga tomon borgan sari S.ning oqiş tezligi susayib, suvning yoppasiga muzlaşi kamdankam sodir bölsa, etak qismida (Ğazali ş. yonida) daryo 80—140 kun davomida qalin muz b-n qoplanib yotadi.
S. va uning köpçilik irmoğida qurilib işga tuşirilgan gidrotexnik inşootlar, ayniqsa, yirik töğonlar, suv omborlari, kattakatta kanallar va kollektorlar ta'siri natijasida S.ning oqim mikdori va gidrologik rejimi ança özgardi. Mac, keyingi yillardagi kuzatiş ma'lumotlariga qaraganda, S.ning örtaça yillik suv mikdori Xöjand yaqinida 476 m3/ sek. ga, daryoning etak qismida (Ğazali ş. yonida) esa 158 m3/ sek.ga, tuşib qolgan.
S. havzasida obikor dehqonçilik juda qadimdan mavjud bölgan. Lekin, 20-a. ning 2ön yilligigaça özlaştirilgan yerlar, asosan, Farğona vodiysi b-n Toşkent vohasida bölgan. Bu yerlar S.ning Farğona vodiysidagi irmok/şridan suv oladigan Andijonsoy, Şaqrixonsoy, Quvasoy. Marğilonsoy, Oltiariqsoy hamda Çirçiq va Oqangaron daryolaridan çiqarilgan Zaxariq, Qorasuv, Bözsuv, Tanaçibuqa va Yordon kabi qad. kanal va ariqlar orqali suv olgan. 1920 y.da S. havzasida hammasi bölib 1200 ming ga çamasida yer suğorilgan.
Suğoriladigan yerlar maydonini kengaytiriş va ularning suv ta'minotini yaxşilaş borasida keyingi 60 yil davomida katta suv xöjalik quriliş işlari amalga oşirildi: Andijonsoy, Şahrixonsoy, Qorasuv va Bözsuv singari qad. kanallarni yangilaş va kengaytiriş b-n birga S. havzasida murakkab gidrotexnik inşootlar sistemasiga ega bölgan Katta Farğona, Şim. Farğona, Jan. Farğona, Katta Andijon kanallari, Oxunboboyev nomli kanal kabi önlab yirik va yuzlab kiçiroq ariqkanallar qazildi. Natijada S. havzasidagi ariqkanallarning umumiy uz. qariyb 65 ming km ga yetdi. Bu kanallarga muttasil suv berib turiş uçun Sirdaryo va uning irmoklarida juda köp töğon va gidrotugunlar qurilgan. Norin daryosidagi Uçqörğon, Qoradaryodagi Kampirravot, Teşiktoş, Kuyganyor, S.dagi Farhod Qizilörda va Ğazali gidrouzellari şular jumlasidandir.
Yildan yilga tobora köproq yerlar suğorilişi natijasida ayrim pastqam joylarni şör va botqoq bosa boşladi. Ana şunday joylarning zaxini qoçiriş va yiğilgan sizot suvlar b-n suğorişdan ortgan partov suvlarni daryolarga taşlaş maqsadida S. havzasida 300 dan ortiq kollektor va zovurlar ham qazilgan (32 ming km). Eng yirik kollektorlar Şim. Bağdod, SöxIsfara, Sarijöga, Sariqsuv, Yozyovon, Ulugnor, Zambarköl, Şörköl, Asaka, Şörözak, Markaziy Mirzaçöl va Qorasuv. Suv xöjaligi sohasida amalga oşirilgan tadbirlar natijasida (1970 y.lar oxirida) S. havzasida suğorilayotgan yerlar mayd. 2,4 mln.ga dan ortib ketdi (2001 y.da 2887 ming ga).
S. havzasidagi suğoriladigan yerlarda, asosan, paxta ekiladi. Şuningdek, don, sabzavot, meva va poliz ekinlari ham yetiştiriladi. Norin daryosida ulkan Töxtağul suv ombori, Qoradaryoda Andijon suv ombori, Çirçiqda Çorvoq suv ombori, S.da Qayroqqum suv ombori qurildi, Katta Namangan va Qizilqum kanallari kabi magistral suğoriş kanallari qazildi.
S, ayniqsa, uning baland toğlardan oqib tuşadigan irmoklari katta gidroenergetika zaxirasiga ega. Ularning umumiy potensial gidroenergetika zaxirasi kariyb 22 mln. kVt. Bu havzada 63 GES qurilgan. Ularning umumiy quvvati 2,8 mln. kVt.
S. va uning irmoqlari köplab qişloq va şaharlarni, Farğona vodiysi, Toşkent, Çirçiq, Bekobod va Kizilörda kabi şaharlardagi yirik z-d va f-kalarni, köp sonli sanoat korxonalarini suv b-n ta'minlaydi.
Daryoning uning qayirida qoldiq özanlar örnida hosil bölgan köpgina köllar b-n birgalikda Özbekiston va Jan. Qozoğistonda baliqçilikning rivojlanişidagi ahamiyati ham katta. Bu sohada, ayniqsa, S.ning quyi oqimi va, şuningdek, Bekobod, Dalvarzin va Arnasoy atrofidagi köllar muhim, S.ning quyi qismi baliqçilikda alohida örin tutadi, u ilgari Orol dengizida ovlanadigan osyotr, moybaliq, sövyan, törta baliq, sazan va vobla kabi qimmatbaho baliklarning asosiy urçiş joylaridan biri edi. S.da 40 dan ortiq baliq turi yaşaydi.
Ad: Şuls V. L., Maşrapov R., Örta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969; Zaxidov A. 3., Vodoxozyaystvenniye sistemi Sredney Azii, T., 1971.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИРДАРЁ — Ўрта Осиёдаги энг узун ва Амударё’тн кейинги энг серсув даре. С. турли номлар б-н аталган. Кддим юнон тарихчиларининг асарларида Яхартес (Яксарт), баъзан, Танаис, зардуштийларнинг муқаддас китоби Авестода Дану, хитой транскрипциясида Яоша, 10-а.да ёзилган географик асар — «Худуд улолам»да Хашарт, руний (туркий) ёзувларида Енчуўгиз, Фирдавсийнинг «Шоҳнома»сида ва Ҳамдуллоҳ Қазвинийнинг «Нузҳат улҚулуб» асарида Гулзарриюн, араблар келгандан кейинги кўпгина солномаларда Сайхун, араб географларидан Ибн Хурдодбеҳ асарларида (9—10-а.лар) Хашарт ва Қанқар, Беруний асарларида Хасарт шаклларида тилга олинган. Айни вақтда у қайси ердан оқиб ўтишига қараб Оби Фарғона (ёки Фарғона дарёси), Ўзган дарёси, Оби Хўжанд (Хўжанд суви), Наҳр ошШош (Шош дарёси), Банокат дарёси деб ҳам аталган.
«С.» атамаси дастлаб Рим тарихчиси Плиний асарида (мил. 1-а.) «Силис» шаклида учрайди. «Силис» ёки «Сир» сўзи бу дарё атрофида яшаган қабила номидан олинган бўлса керак.
Фарғона водийсининг шарқий чеккасида, Балиқчи қишлоғи ёнида Норин дарёси б-н Қорадарё қўшилган жойдан С. деб аталади. Ўзбекистоннинг Андижон, Наманган, Фарғона, Тошкент, Сирдарё вилояти, Тожикистоннинг Суғд вилояти ва Қозоғистоннинг Жан. Қозоғистон ва Кизилўрда вилоятлари бўйлаб аввал ғарб, жан.ғарб томон, сўнгра эса шим., шим.ғарбга оқиб бориб, Орол денгизига қуйилади.
Уз. 2272 км, Норин дарёсининг бошланиш жойидан —3018 км. Дарё ҳавзасининг майдони тахм. 462000 км2, унинг асосий сув ҳосил бўладиган қисми эса 219000 км2.
С. ҳавзасининг тоғли қисмида Оқшийрақ, Бўрқўлдўй, Отбоши, Олай, Туркистон ва Нурота тизмалари бўйлаб, шим. да эса Терскай Олатови бўйлаб оқади. Тизмаларнинг чўққилари кўпинча қор ва музликлар б-н қопланиб ётади. Бу тизмаларда 1600 дан ортиқ музлик бўлиб, уларнинг умумий майд. 2200 км2дан зиёдроқ. Ёз ойларида эриб улгурмаган қорлик ҳам кўп.
Фарғона водийсида С.нинг ўзани нисбатан чуқур, қайири ҳам анча пастда жойлашган. Фарғона водийсидан чиқавериш ерида (Бекобод ш.дан 4 км юқорирокда) С. Фарҳод ГЭС учун қурилган тўғон б-н тўсилган. Йилнинг кўп қисмида дарё суви ана шу ГЭСга сув берадиган Фарҳод канали орқали оқади. Бекобод ш.дан қуйирокда канаддаги сувнинг бир қисми яна қайтадан дарёга қуйилади. Бошқа бир қисми эса «Дўстлик» канали орқали Мирзачўл ерларини суғоришга сарф бўлади. Фарҳод ГЭС тўғонидан юқорида дарё ўзанида каттагина Фарҳод сув омбори барпо этилган.
1956 й. Хўжанд ш.дан 12 км юқорида, С. ўзанида Қайроққум сув омбори ва «Халқлар дўстлиги» ГЭС қурилди. Фарғона водийси қисмида С.га жуда кўп ирмоқкелиб қуйилади. Улардан энг йириклари ўнг томондан — Чатқол ва Қурама тоғ тизмаларидан оқиб келадиган Поччаотасой, Косонсой, Ғовасой, Чодаксой, чап томондан — Олай ва Туркистон тоғ тизмаларидан сув оладиган Исфайрамсой, Шоҳимардонсой, Сўх, Исфара, Хўжабақирғон ва Оқсув. Бу ирмоқлар баланд тоғлардан оқиб тушадиган кичик, лекин. жуда нишаб оқадиган тоғ дарёларидир. Уларнинг уз. 80—160 км, сув тўплаш майд. 400—2500 км2, ўртача йиллик сув сарфи эса 10—15 м3/сек., Сўх дарёсиники эса 40 м3/сек.дан бир оз ортиқ. Суви кам бўлишига қарамай бу дарёлар Фарғона водийсидаги ерларни суғоришда муҳим аҳамиятга эга. Фарғона водийсидан чиққандан сўнг С.га чап томондан ҳеч қандай ирмоқ қўшилмайди, ўнг томондан эса унга Оҳангарон, Чирчиқ, Келес ва Арис дарёлари келиб қуйилади. С.нинг бу ирмоқлари ҳам, айниқса, Чирчиқ б-н Арис дарёлари тоғдан оқиб келади. Тоғлардан чиқавериш ерида Чирчиқдарёсининг ўртача кўп йиллик сув сарфи 227 м3/сек., Арис дарёсиники 65 мўсек. Оҳангарон дарёсиники 23 м3/ сек. Тоғлардан текисликларга чиқиши б-н дарёларнинг сувлари канал ва ариқлар орқали суғоришга олинади. Уларнинг фақат суғоришдан орттан сувларигина С.га келиб қуйилади. Ўрта ҳисобда С. су~ вининг 78% Норин сувидан, қолган 22% Қорадарё сувидан ташкил топади.
Тоғларнинг пастки қисмидаги мавсумий қорлар эрийдиган апр. ойидан сув кескин кўпая бошлайди, бу кўпайиш июнь ойининг охирларига қадар давом этади. Июнь ойида энг кўп микдорда (йиллик сув миқдорининг 17%идан зиёдроқ қисми) оқиб ўтади, июлдан бошлаб, янв., фев. ойларигача дарёнинг суви камая боради. Кам сув оқиш даври окт. ойидан май ойи охирларига қадар давом этади, бу даврда ўртача ойлик сув микдори 5—6% ни ташкил этади. Энг кўп сув сарфи май—июнь ойларига, энг кам сув сарфи эса янв. — фев. ойларига тўғри келади.
Кўп йиллик (1910—75) кузатишларга қараганда, Фарғона водийсидан чиқавериш ерида (Бекобод ш. яқинида) С.нинг ўртача йиллик сув сарфи 278— 1080 м3/сек. орасида ўзгариб туради, ўрта ҳисобда эса у 568 м3/сек. га (ёки йилига карийб 18 млрд. м3га) тенг. Оҳангарон ва, айниқса, Чирчиқ ирмоқларининг суғоришдан ортган сувлари қўшилгандан сўнг, С.нинг суви анчага кўпаяди. Кўкбулоқ кузатиш ст-яси ёнида (Чирчиқ дарёси қўшилган жойдан 27 км қуйида) дарёнинг ўртача кўп йиллик сув сарфи 724 м3/сек. ёки йилига 23 млрд. м3ни ташкил этади. Кўкбулоқцан ўтгач, С.кенг ўзанда ёйилиб, осойишта оқади, шунинг учун суви кўпроқ буғланишга ва қисман суғоришга сарфланади. Натижада дарё суви этагигатомон камая боради. Қизилўрда ш.га борганда дарёнинг ўртача сув сарфи 673 м3/ сек.га, Ғазали ш.га етганда 492 м3/сек.га ва ниҳоят, Орол денгизига борганда 420 м3/сек.га тушиб қолади.
Сирдарёнинг энг кўп сув сарфи Бекобод ш. яқинида кўпинча 1500-2000 м3/ сек.ўртасида бўлади, энг кўп сув сарфи 3340 м3/сек.га етган йиллар ҳам бўлган (1934 й. 17 июнда). Энг кам сув сарфи 150 м3/сек., ҳатто ундан ҳам камроқ бўлиши мумкин. Фарғона водийсидан чиқиш еридан Чирчиқ дарёси келиб қуйилган жойга қадар С. кенглиги 15 км гача бўлган кенг водийда оқади.
Дарёнинг қирғоқлари ётиқ, қайири кенг. Шу сабабдан кам сувли йилларда дарё эни 0,3—0,5 км бўлади, серсув йилларда эса айрим жойларда 5—7 км, ҳатто 11 км га қадар тошиб чиқади.
Дарё ўзани эгрибугри ва кўп жойларда ороллар ҳосил қилиб, тармоқларга ажралиб кетган. Юмшоқ жинслардан тузилганлиги сабабли дарё қирғоқлари кўпинча ўпирилиб тушиб, жарлик тусини олган. 1964 й.да С.нинг бу қисмида (Чордара қишлоғи ёнида) катта тўғон қурилиб, Чордара сув омбори барпо этилган. Сув омбори ёнида қуввати 100 минг кВт га тенг бўлган ГЭС ҳам қурилган. Тўменариқ қишлоғидан қуйида дарёнинг ирмоклари пасая бо~ риб, дельта қисмига келганда (Ғазали ш.дан ўтгандан сўнг) деярли сув сатҳи б-н тенглашиб қолади. Қизилўрда ш.дан бир оз юқорирокда С.да сув кўтаргич тўғон қурилган. Бу тўғон дарёнинг ўнг ва чап соҳилларидаги суғориш каналларига сув чиқариб беради. Тўменариқ б-н Жусали т.й. станциялари оралиғида Сдан бир қанча тармоклар ажралиб чиқади. Улардан энг кўҳнаси Қизилқум чўллари оралаб кетган Жанадарё б-н Қувондарё тармоқларидир. Бир замонлар сувга тўлиб тошган бу тармоқлар аллақачон қуриб битган. Фақат кейинги йилларда уларнинг айрим қисмлари тозаланиб, суғориш каналларига айлантирилди. Кўксув, Чийли, Саврамбой, Чиркейли ва Қораўзак тармоклари ҳоз. мавжуд тармоқлардир. Булардан энгйириги — Қораўзак тармоғи Сдан Қораўзак т.й. станцияси ёнида ажралиб чиқади ва 131 км оқиб боргач, Жусали т.й. станцияси ёнида яна С.га қўшилади. Ҳоз. вақтда Қораўзак дарёнинг бош ўзанига айланган, дарё сувининг кўп қисми шу тармоқ орқали оқади. Қораўзакдан бошқа тармоклари ҳам муҳим хўжалик аҳамиятига эга. С.нинг қуйи оқимидаги 70 минг га дан ортиқроқ ерни суғорадиган 400 га яқин ариқканаллар ана шу тармоклардан сув олади.
С. анча лойқа дарёдир. Бекобод ш. яқинида унинг хар 1 м3 сувида ўрта ҳисобда 2,17 кг лойқа оқизиқ бўлади (оқизиқларнинг йиллик миқдори қарийб 37 млн. т). Бу оқизиқларнинг 72,3% март — июнь ойларида, 20,3% июль — сент. ва қолган 7,4% окт. — фев. ойларида оқиб ўтади.
Фарғона водийсида С. деярли музламайди. Дарёнинг бу қисмида музлаш ҳодисалари, асосан, шовуш оқимидан иборат бўлиб, бу ҳодиса ўрта ҳисоб б-н 10—15 кун давом этади. Фарғона водийсидан чиқиб, шим.га томон борган сари С.нинг оқиш тезлиги сусайиб, сувнинг ёппасига музлаши камданкам содир бўлса, этак қисмида (Ғазали ш. ёнида) дарё 80—140 кун давомида қалин муз б-н қопланиб ётади.
С. ва унинг кўпчилик ирмоғида қурилиб ишга туширилган гидротехник иншоотлар, айниқса, йирик тўғонлар, сув омборлари, каттакатта каналлар ва коллекторлар таъсири натижасида С.нинг оқим микдори ва гидрологик режими анча ўзгарди. Mac, кейинги йиллардаги кузатиш маълумотларига қараганда, С.нинг ўртача йиллик сув микдори Хўжанд яқинида 476 м3/ сек. га, дарёнинг этак қисмида (Ғазали ш. ёнида) эса 158 м3/ сек.га, тушиб қолган.
С. ҳавзасида обикор деҳқончилик жуда қадимдан мавжуд бўлган. Лекин, 20-а. нинг 2ўн йиллигигача ўзлаштирилган ерлар, асосан, Фарғона водийси б-н Тошкент воҳасида бўлган. Бу ерлар С.нинг Фарғона водийсидаги ирмок/щридан сув оладиган Андижонсой, Шақрихонсой, Қувасой. Марғилонсой, Олтиариқсой ҳамда Чирчиқ ва Оқангарон дарёларидан чиқарилган Захариқ, Қорасув, Бўзсув, Таначибуқа ва Ёрдон каби қад. канал ва ариқлар орқали сув олган. 1920 й.да С. ҳавзасида ҳаммаси бўлиб 1200 минг га чамасида ер суғорилган.
Суғориладиган ерлар майдонини кенгайтириш ва уларнинг сув таъминотини яхшилаш борасида кейинги 60 йил давомида катта сув хўжалик қурилиш ишлари амалга оширилди: Андижонсой, Шаҳрихонсой, Қорасув ва Бўзсув сингари қад. каналларни янгилаш ва кенгайтириш б-н бирга С. ҳавзасида мураккаб гидротехник иншоотлар системасига эга бўлган Катта Фарғона, Шим. Фарғона, Жан. Фарғона, Катта Андижон каналлари, Охунбобоев номли канал каби ўнлаб йирик ва юзлаб кичироқ ариқканаллар қазилди. Натижада С. ҳавзасидаги ариқканалларнинг умумий уз. қарийб 65 минг км га етди. Бу каналларга муттасил сув бериб туриш учун Сирдарё ва унинг ирмокларида жуда кўп тўғон ва гидротугунлар қурилган. Норин дарёсидаги Учқўрғон, Қорадарёдаги Кампирравот, Тешиктош, Куйганёр, С.даги Фарҳод Қизилўрда ва Ғазали гидроузеллари шулар жумласидандир.
Йилдан йилга тобора кўпроқ ерлар суғорилиши натижасида айрим пастқам жойларни шўр ва ботқоқ боса бошлади. Ана шундай жойларнинг захини қочириш ва йиғилган сизот сувлар б-н суғоришдан ортган партов сувларни дарёларга ташлаш мақсадида С. ҳавзасида 300 дан ортиқ коллектор ва зовурлар ҳам қазилган (32 минг км). Энг йирик коллекторлар Шим. Бағдод, СўхИсфара, Сарижўга, Сариқсув, Ёзёвон, Улугнор, Замбаркўл, Шўркўл, Асака, Шўрўзак, Марказий Мирзачўл ва Қорасув. Сув хўжалиги соҳасида амалга оширилган тадбирлар натижасида (1970 й.лар охирида) С. ҳавзасида суғорилаётган ерлар майд. 2,4 млн.га дан ортиб кетди (2001 й.да 2887 минг га).
С. ҳавзасидаги суғориладиган ерларда, асосан, пахта экилади. Шунингдек, дон, сабзавот, мева ва полиз экинлари ҳам етиштирилади. Норин дарёсида улкан Тўхтағул сув омбори, Қорадарёда Андижон сув омбори, Чирчиқда Чорвоқ сув омбори, С.да Қайроққум сув омбори қурилди, Катта Наманган ва Қизилқум каналлари каби магистрал суғориш каналлари қазилди.
С, айниқса, унинг баланд тоғлардан оқиб тушадиган ирмоклари катта гидроэнергетика захирасига эга. Уларнинг умумий потенциал гидроэнергетика захираси карийб 22 млн. кВт. Бу ҳавзада 63 ГЭС қурилган. Уларнинг умумий қуввати 2,8 млн. кВт.
С. ва унинг ирмоқлари кўплаб қишлоқ ва шаҳарларни, Фарғона водийси, Тошкент, Чирчиқ, Бекобод ва Кизилўрда каби шаҳарлардаги йирик з-д ва ф-каларни, кўп сонли саноат корхоналарини сув б-н таъминлайди.
Дарёнинг унинг қайирида қолдиқ ўзанлар ўрнида ҳосил бўлган кўпгина кўллар б-н биргаликда Ўзбекистон ва Жан. Қозоғистонда балиқчиликнинг ривожланишидаги аҳамияти ҳам катта. Бу соҳада, айниқса, С.нинг қуйи оқими ва, шунингдек, Бекобод, Далварзин ва Арнасой атрофидаги кўллар муҳим, С.нинг қуйи қисми балиқчиликда алоҳида ўрин тутади, у илгари Орол денгизида овланадиган осётр, мойбалиқ, сўвян, тўрта балиқ, сазан ва вобла каби қимматбаҳо баликларнинг асосий урчиш жойларидан бири эди. С.да 40 дан ортиқ балиқ тури яшайди.
Ад: Шульц В. Л., Машрапов Р., Ўрта Осиё гидрографияси, Т., 1969; Захидов А. 3., Водохозяйственные системы Средней Азии, Т., 1971.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.