Sirdaryo viloyati
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 407–413-b. — ziyouz.com
Sirdaryo viloyati - ÖzR tarkibidagi viloyat. 1963 y. 16 fev.da taşkil etilgan. Şim.dan Qozoğiston Respublikasi, şarkdan Toşkent viloyati, jan.dan Tojikiston Respublikasi va ğarbdan Jizzax viloyati b-n çegaradoş. Mayd. 5,3 ming km. Axoliyey 667748 kişi (2003). Tarkibida 9 tuman (Boyovut, Guliston, Mehnatobod, Mirzaobod, Oqoltin, Sayxunobod, Sirdaryo, Xovos, Şarof Raşidov) (tumanlar haqida alohida maqolalarga qarang, maye. Boyovut tumani), 5 şahar (Guliston, Baxt, Sirdaryo, Şirin, Yangiyer), 6 şaharça (Boyovut, Dehqonobod, Döstlik, Paxtaobod, Sayxun, Xovos) va 75 qişloq fuqarolari yiğini bor (2004). Markazi — Guliston ş.
Tabiati. Relyefi, asosan, tölqinsimon tekislik bölib, jan.dan şim.ğarbga pasayib boradi. Mirzaçöl daştining bir qismi viloyat hududiga kiradi. Bal. şim.da 230 m, markaziy qismida 400—450 m, jan. va jan.ğarbda 600—650 m. Şarqida keng Sirdaryo vodiysi joylaşgan. Mezozoy va kaynozoy davrida, asosan, çökindi jinslarning qalin qatlami b-n qoplangan. Şörözak, Mirzarabot, Sardoba kabi botiqlar mavjud. Tekislik qismi daryolar oqizib keltirgan yotqiziklardan hosil bölgan, ba'zi joylarini köl, botqoq va şörxok yerlar egallagan. S.v.da yangi kanallar, zovurlar qazilib, çöl özlaştirildi va ekin maydonlarga aylantirildi. Tekislik qismida irrigatsiya inşootlari qurilib, paxtazor, boğ va tokzorlar barpo qilindi. Adirlar lalmikor yerlar va yaylovlardan iborat.
Obhavosi keskin özgaruvçan va quruq. Yillik örtaça t-rasi 14°. Yanv.ning örtaça t-rasi şim.da —6°, jan.da —2°. Qişda havo tez soviydi va tra —30° gaça (Gulistonda —35°) pasayadi. Ba'zan, qiş örtalarida havo birdaniga isib, keyin sovib ketadi. Keç köklamda va erta kuzda ham kora sovuq tuşib ösimlikning ösiş davrini qisqartiradi. Yozi quruq va issiq. Iyulning örtaça t-rasi 27— 29°. Yozda tra 32—45° gaça kötariladi. Köpinça issiq şamol (garmsel) tuproqni quritadi va ösimliklar rivojlanişiga yomon ta'sir qiladi. Vegetatsiya davri 218 kun. Yillik yogin 180—220 mm, asosan, qişda yoğadi. Yozda kuçli buğlaniş sababli yer osti suvlari yuza maydonlarning (Şarof Raşidov, Oqoltin, Guliston tumanlari) tuproğini şör bosadi. Noyab.dan martgaça teztez esib turadigan «Bekobod şamoli» tezligi 20—25 m/ sek. (Boyovut tumanida 40 m/sek.)ga yetadi. Bahorda esadigan bu xildagi şamol unib çikayotgan ğözalarni ba'zan nobud qiladi. Keyingi yillarda ixota daraxtzorlari barpo qilindi. Tuproklari, asosan, oç tusli kuçsiz joylaşgan böz tuproq bölib, kam va örtaça şörlangan, mexanik tartibiga köra, qumoq va soz tuproklardir. Tekisliklarda şörxok va şörxoksimon tuproq uçraydi. Yer osti suvining çuq. 5—6 m. Şörözak massivida, hali özlaştirilmagan pastqam joylarda şörxoklar keng tarqalgan. Suğoriladigan yerlarning 32% şörlangan, 25% kuçsiz şörlangan, 16% şörxoklardan iborat. Ösimliklardan lolaqizğaldoq, boyçeçak, çuçmoma, qoqi yalpiz, ismaloq, yantoq, şöra, şuvoq, qönğirboş, qöziquloq, tuyatovon, quyonsuyak. juzğun, qovul, oqquray, qiltiq, karrak, rang, iloq, betaga, qiyoq, qamiş, yulğun, oqboş, quşqönmas, na'matak, mingboşi, çitir, ğumay, peçak, saksovul, har xil butalar, jiyda, dölana, tol, terak, qayrağoç, oq akatsiya, zarang, şumtol va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan: jayra, tulki, böri, çiyaböri, qobon, jayran, nutriya, ondatra, körsiçqon, suvkalamuş, tipratikan, yumronqoziq, kaltakesak, ilon, toşbaqa, falanga, çayon, qoraqurt; quşlardan xöjasavdogar, moyqut, bulduruq va b. bor.
Tarixi. Qad. Sirdaryo tarixi haqida ma'lumot beruvçi muhim yozma manba qad. yunon tarixçisi Arrianning «Iskandarning harbiy yurişlari» asaridir. Bu asarda Sirdaryo «Tanais», «Yaksart» nomi b-n yuritiladi.
Mil. av. 3—2-a.larda Örta Osiyoning şim. r-nlarida 5 ta mayda davlatlardan iborat Qanğyuy davlati ittifoqi yuzaga keladi. Uning tarkibiga hoz. Sirdaryo viloyati hududlari ham kirgan. Uşbu davrda köçmançi aholining viloyat hududiga kelib örnaşişi yer tanqisligini yuzaga keltiradi. Natijada hoz. Xovos tumanining ğarbiy qismlari ham aholi tomonidan özlaştiriladi. Şörbuloqsoyning quyi qismida Eski Xovos yodgorligi, Şirinsoyning quyi qismida Munçoqtepa yodgorligi qad kötaradi.
S.v. hududi ilk bor alohida ölka— Ustruşona sifatida Beyşi, Suyşi va Tanşu kabi Xitoy yilnomalarida tilga olinadi. Undan oldingi manbalarda Şarqiy Sao (suvi yöq) deb yuritiladi. Uning bunday nomlanişi hududda qöşni Çoç va Suğddan farkli ravişda daryolarning köp bölmaganligi b-n izoxlanadi. Nisbatan ölkaning tölaroq nomlanişi Tanşu yilnomalarida («Şuayduşana», «Suyduşana» nomlari b-n) berilgan. Tan imperatorlari saroyida ölka nomi, şuningdek, Layviy (mağrurligini sezgan holda böysunmoq) deb ham yuritilgan. Viloyat qad. aholisining tili suğd tiliga öxşaş tilda sözlaşuvçi Sirdaryo va Amudaryo oraliğida yaşagan aholi tiliga yaqin bölgan. Xan davri yozma manbalarida Dovon (Farğona)dan to Ansi (Baqtriya)gaça bölgan hudud aholisi turli şevalarda gaplaşsalarda, birbiriga yaqin tidda gaplaşganlar va özaro birbirini tuşunganlar deyiladi.
Mil. 6-a.da Turk xoqonligi davrida mahalliy aholining turk qabilalari b-n munosabatlari rivojlanadi. Qudaandaçilik munosabatlari örnatiladi. Ustruşona afşini Xasan ibn Haydar turk laşkarboşisining qiziga uylangan. 8-a.ga oid Xitoy yozma manbasi Syuandzanda yozilişiça, ölka «Sutulisen» deb nomlanadi. Şuningdek, unda şim.ğarbda katta çöl (Mirzaçöl) joylaşganligi, ölka hukmdori Bosi toği (Turkiston toğ tizmasi)ning şim. yon bağrida yaşaganligi haqida ma'lumotlar bor. Ölkada zarb qilingan 6—8- a.larga oid tangalar Ustruşonaning ilk hukmdorlari Çirdmiş, Satagari, Raxang haqida ma'lumot beradi.
Hokimiyat şu davrda otadan bolaga ötgan. 8-a. boşida Ustruşonaga arablar bostirib kirgan. Ustruşona arab va Tan sulolasi örtasidagi kuraş maydoniga aylangan. 749 y.da xitoyliklar yuriş qilgan bölsa, 751 y.da Ustruşonani arablar bosib olgan. Fakatgina 9-a. boşlaridan Haydar ibn Qavus arab xalifasi xizmatiga kiradi.
893 y.da afşinlar sulolasi ağdarib taşlanib Ustruşona Somoniylar davlati tarkibiga kiritşşi. Örta asrlardagi Ustruşona haqida birmunça töliq ma'lumotlar arab yozma manbalarida mavjud. Ularda aytilişiça, ölka hududi Xöjanddan Samarqandgaça, Sirdaryo daryosi va Mirzaçöldan to Hisor tizma toğlarigaça bölgan. Istaxriy (10- a.) ma'lumotiga köra, Ustruşonaning köpgina qismini toğlar egallagan bölib, unda «kemalar suzişi mumkin bölgan daryo ham, köl ham yöq». Havkalga binoan, Movarounnaxrning boşqa viloyatlari qatori Ustruşona ham q.x. mahsulotlari b-n ajralib turardi. Bu mahsulotlar viloyat taşqarisiga, jumladan, Xöjandga çiqarilgan. Ayrim şaharlarda bozorlar bölgan. Ustruşonaliklarning fahri Mink va Marsmandada işlab çiqarilgan temir qurollar bölib, ular Xurosonda işlatilgan va Iroqqaça şu qurolyaroğ b-n qurollanganlar. Ustruşona poytaxti Bunjikat ş. bölgan. Örta Osiyodagi boşqa davlatlar qatori Ustruşona ham keyingi hayotida qoraxoniylar, möğullar, temuriylar, şayboniylar va b. davlatlari tarkibidagi tarixiy davrlarni boşidan keçirgan.
Qad. viloyat axoliyey, asosan, soy va çaşmalar böylarida vohavoha bölib hayot keçirişgan. Viloyat hududida Xöjamuşkentsoy, Şörbuloqsoy, Muğolsoy, Tagobsoy, Sarmiçsoy singari suv manbalari bölgan. Suv balansining buzilişi manzilgohlarning yöq bölib ketişiga yoki boşqa joyga köçib ötilişiga olib kelgan.
Sv. da qad. kanallarning izlari, sardobalar mavjud. 70 km uzunlikdagi Örinboyöğiz, Iskandarariq, Buxoroariq juda qad. kanallardir. 15-a.da Şohrux va Uluğbek Sirdaryodan Mirzaçölga kanal orqali suv çiqartirgan. Keyinçalik Mirzaçölning jan.şarqida Bözariq, Sirdaryoning öng tomonida Dalvarzinariq barpo etilgan. Qiyot köli yonida Sirdaryodan suv oladigan mayda ariqlar bölgan. 1872 y.da Bekobod yonida Kaufman kanali (13 km), 1878—82 y.larda Tönğizariq (6 km) qazildi. 1883—85 y.larda Iskandarariq va Buxoroariq qayta kavlandi. 1891—95 y.larda Farhod toği yonida maxsus töğon (Şohtöğon) qurildi. 1896 y.da hoz. Döstlik kanali qazilib Mirzaçölning içkarisiga suv yuborildi. 1897 y.da Mirzaçölda birinçi marta 6 ga yerga paxta ekildi. 1899 y.da 8 ming ga, 1907 y.da 9,09 ming ga, 1910 y.da 12,2 ming ga, 1915 y.da 34,5 ming ga yer suğorilib, 19 ming ga yerga paxta ekildi. 1926 y.da 180 km ariq va kanallar qazildi, suğoriladigan maydonlar 53 ming gektarga yetdi, 1927 y.da 60 ming ga (şundan paxta 27 ming ga), 1929 y.da 68 ming ga, 1934 y.da 134 ming ga, 1938 y.da 154 ming ga (şundan paxta 40 ming ga) yer suğorildi. 1942 y.da 180 ming ga yer (şundan 70 ming ga yer paxta) suğorildi. 1943—48 y.larda Farhod GES, boş töğon Döstlik kanaliga tutaştirildi. Boyovut kanali va Farxrd suv ombori qurildi. Natijada Mirzaçölning jan. qismi va Dalvarzin çölini suğoriş masalasi hal qilindi. 1956—59 y.larda Qayroqqum suv ombori va GES (quvvati 126 ming kVt) qurildi. 1956 y.larda suğoriladigan yerlar mayd. 280 ming gektar yerga yetdi. 1960 y.da Jan. Mirzaçöl kanali (uz. 128 km) qazildi. 1958 y.da şör suvlarni oqiziş uçun 90 km uzunlikdagi Markaziy Mirzaçöl kollektori qurilib, Boyovut va Yettisoy kollektorlariga qöşildi. Viloyat qududidan Sirdaryo oqib ötadi.
Aholisi. S.v.da, asosan, özbeklar (60%), şuningdek, qozoq, tojik, rus va b. 70 dan ortiq millat vakillari yaşaydi. 1 km2 ga 126 kişi töğri keladi (2003). Qişloq aholisi 455,9 ming kişi, şahar aholisi 211,9 ming kişi.
Xöjaligi. Sv. respublikaning yirik paxtaçilik bazalaridan biri. Viloyat xöjaliklari, asosan, paxta yetiştirişga ixtisoslaşgan. Sanoati paxtani va boşqa q.x. mahsulotlarini qayta işlaşga qaratilgan.
Sanoati. 20-a. boşlarida viloyatda bir neça mayda korxona bor edi. 1970y. larda 8 paxta tozalaş z-di, 29 paxta qabul qiliş punkti bölgan. Paxta z-dlaridan çiqqan paxta tolasi Bolgariya, Polşa, Kuba, Çexoslovakiya, Turkiya, Afrika mamlakatlariga jönatilgan.
Sv. dagi 10774 ta korxonadan 10129 tasi kiçik va örta biznes korxonasi, şundan 8557 tasi mikrokorxona va 1282 tasi kiçik va 290 tasi örta korxonalardir.
Viloyatda xorijiy investitsiya iştirokida 39 ta korxona faoliyat körsatadi. Ulardan 35 tasi qöşma korxonadir. Qöşma korxonalardan: Özbekistan — Rossiya hamkorligidagi «Turkiston S» (konditer mahsulotlar işlab çiqaradi), Özbekiston — Çexiya «Leçiva» farmsanoat qöşma korxonasi (tibbiy spirt, doridarmon tayyorlaydi), çet el parrandaçilik firmasi, Özbekiston — Avstriya «Sirdaryo», «Lolamodel» (trikotaj buyumlar işlab çiqaradi), «Sarbonteks» (tibbiy bint, doka, jarroxlik salfetkalari), Özbekiston — Eron «Sayxun PAYA» (tomat pastasi işlab çikariladi), Özbekiston — Xitoy «Paxtakor LTD» (issiqxona),
Özbek — Arab «Ok,oltin PMB» (paxta tolasi işlab çiqaradi) va b. korxonalar, ayniqsa, samarali faoliyat körsatmoqda. 9 paxta tozalaş z-di, Sirdaryo issiklik elektr st-yasi, Farhod GES, «Momiq», «Zilola», «Şuxrat», «Gulistonnon», «Xovosdon», «Oq oltindon» aksiyadorlik jamiyatlari, «Sayxunsut» xususiy korxonasi, «Bunyod» korxonasi (temirbeton buyumlar işlab çiqaradi) va b. işlab turibdi.
Qişloq xöjaligi. Paxtaçilik, ğallaçilik, pillaçilik, mevaçilik, sabzavotpolizçilik va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. S.v.da 30 şirkat va 6170 fermer xöjaligi faoliyat körsatadi (2004). Viloyatning jami ekin maydonlari 245,0 ming ga, şundan 115,3 ming ga yerga paxta, 86,3 ming ga yerga ğalla, 6,0 ming ga yerga şoli, 1,9 ming ga yerga sabzavot, 2 ming ga yerga poliz, 450 ga yerga kartoşka, 19,5 ga yerga yem-xaşak ekinlari ekiladi. 1233 ga boğ va tokzor b-n band. Şuningdek, suğoriladigan yerlarga beda, nöxat, moş, kunjut, tariq, loviya, kungabokar va b. ekiladi. Guliston va Xovos tumanlari sabzavot va poliz ekinlari ekiladigan asosiy joylardir. Viloyatda yetiştiriladigan qovun, tarvuz, piyoz Ural, Sibir va Uzok, Şarqdagi şaharlarga xam jönatiladi. Boğdorçilik va tokçilik rivojlangan. S.v.dagi jami jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 181,1 ming krramol (şundan 75,9 ming sigir), 120,5 ming qöy va eçki, 376,3 ming parranda, 6,1 ming ot boqiladi (2004). Viloyatda 2 ta baliqçilik xöjaligi mavjud.
Transporti. Viloyat hududidagi t.y. uzunligi 172 km, qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. 1,6 ming km. Sv. hududidan Toşkent—Kitob, Toşkent — Nukus, Toşkent — Buxoro, Toşkent — Termiz, Toşkent — Samarqand, Toşkent — Andijon, Toşkent — Xovos poyezdlari ötadi. Toşkent — Samarqand, Toşkent — Guliston elektr poyezdlari qatnovi yölga qöyilgan. Katta Özbekiston trakti ham viloyat hududidan ötgan. Sv. orqali Toşkentdan Jizzax, Samarqand, Navoiy, Buxoro, Termiz, Kitob, Şahrisabz, Urganç, Nukusga katnaydigan avtobuslar ötadi. Bundam taşkari, viloyat markazi b-n tuman markazlari örtasida hamda Guliston va Yangiyerdan Toşkentga avtobuslar katnaydi.
Madaniy-maorif, soğliqni saqlaş va sport. Sirdaryoda 1914 y.da bitta, 1916 y.da 13 ta rus-tuzem maktabi faoliyat körsatdi. 1917—23 y.larda maktablar soni 52 ta, öquvçilar soni 2030 ga yetdi.
2003/2004 öquv yilida S.v.da 308 umumiy ta'lim maktabi bölib, 156 ming öquvçi, şu jumladan, 14 ta ixtisoslaştirilgan maktabda 3659 öquvçi ta'lim-tarbiya oldi. Viloyatdagi 14 musika va san'at maktabida 1300 öquvçi, 22 sport maktabida 11 mingga yaqin öquvçi ta'lim oldi.
Xalq ta'limi tizimida xalqaro hamkorlik borasida ham ma'lum işlar amalga oşirilmoqda. Jumladan, Mirzaobod tumanidagi 21maktab YUNESKO maktabi Kengaşiga a'zo, YUNISEF taşkiloti b-n hamkorlikda viloyatda 5 ta xonadonboğça taşkil etilgan.
2003 y.ning sentyabr oyida «Ozodlikni qöllab-quvvatlaş» (AKSELS) Dasturi böyiça Toşkent ş.da bölib ötgan köriktanlovda viloyatning 110 iqtidorli maktab öquvçilari iştirok etib, 1turdan 43 nafari muvaffaqiyatli ötdilar.
Viloyat şahar va tumanlarida 1998— 2003 y.larda 22 kasb-hunar kolleji va akademik litseylari binolari qurilib işga tuşirildi. Ular zamonaviy dastgoh va texnika b-n jihozlandi. 2004 y.da S.v.dagi 22 kasb-hunar kollejida 12483 öquvçi, 2 akademik litseyda 1186 öquvçi ta'lim oladi. Guliston universiteti mavjud.
S.v.da 1 muzey (Guliston ş.dagi «Mirzaçölni özlaştiriş tarixi muzeyi»), 198 jamoat kutubxonasi (1659,8 ming nusxa asar), 103 klub va madaniyat uyi, 1 teatr (q. Sirdaryo teatri), viloyat rasmlar galereyasi faoliyat körsatadi. Viloyat Ma'naviyat va ma'rifat markazi, xalq ijodiyoti va madaniy-ma'rifiy işlar viloyat markazi, Guliston san'at bilim yurti, 2 ta madaniyat va istirohat boği, «Özbeknavo», «Özbekraqs» viloyat bölimlari bor, «Sirdaryo navolari» aşula va raqs ansambli, 9 ta xalq havaskorligi jamoalari respublika va viloyat ommaviymadaniy tadbirlarida faol iştirok etmoqdalar.
Sv. dan Ş. Rahmatullayeva kabi Özbekiston xalq artistlari, A. Ğofurov, Ğ. Hamidullayev, M. Nurmatov, R. Hasanov, T. Qosimova, A. Yusuvaliyev, A. Abdullayev, O. Abdullayeva, A. Xoliqov, R. Karimov, Ş. Jumayev kabi Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar yetişib çiqqan.
Soğliqni saqlaş. Viloyatda 4,1 ming örinli (10 ming kişiga 63,2 örin) 32 kasalxona, 10 tuğruqxona, 131 ambulatoriya, poliklinika, 130 qişloq vraçlik punkti, 108 dorixona va b. tibbiy muassasalarda 1522 vraç, 7616 örta tibbiy xodim işlaydi (2004). Guliston ş.da respublika şoşilinç tibbiy yordam markazi işlab turibdi. Uning 9 ta tumanda bölimlari taşkil etilgan.
Sport. Sv. sportçilari sportning 33 turi böyiça turli darajadagi musobaqalarda iştirok etmoqdalar. Şulardan kikboksing, kuraş, belboğli kuraş, boks, akademik eşkak eşiş, armrestling, taekvondo, yengil atletika, şaxmat, şaşka, karate, velosport va b. turlari böyiça xar xil turdagi medal sovrindorlari bölişdi.
Viloyat sportçilari vakillari Respublika terma jamoalarining 19 tasida iştirok etmoqdalar. Sv. sportçilari 2003 y.da jahon, xalqaro va Osiyo musobaqalarida qatnaşib sovrinli örinlarni egallaşdi. Jumladan, kikboksing böyiça Gretsiyada ötkazilgan jahon çempionatida Jahongir Köçmurodov, Alişer Abdullayevlar oltin medallar, Sobir Qodirov bronza medali, Rossiyada armrestling böyiça ötkazilgan jahon çempionatida Farid Usmanov kumuş medal, şaşka böyiça Hindistonda ötkazilgan Osiyo çempionatida Alişer Ortiqov kumuş medal, boks böyiça Italiyadagi jahon çempionatida Şerzod Abdurahmonov kumuş hamda Boku ş.dagi xalqaro turnirda bronza medal sovrindorlari bölişdi. Italiyada akademik eşkak eşiş böyiça xalqaro turnirda Sergey Tyan, Yuriy Şaxsuvaryan, Sergey Yaqubov va Vitaliy Silayevlar bronza medallarini, Rossiyadagi xalqaro şaxmat turnirida Sobir Umarov 1-örinni, Angliyadagi kuraş böyiça «Islom Karimov» xalqaro turnirida Alişer Böronov 1-örinni qölga kiritdilar. 2003 y.da viloyat sportçilari 6 ta jahon, 16 ta xalqaro, 40 ta dan ortiq respublika musobaqalarida qatnaşib, munosib örinlarni egallaşdi. Viloyatda tennis böyiça xalqaro «Fyuçers» turnirini ötkaziş an'anaga aylangan. Sv. da sportning texnik turlari (karting) böyiça Respublika çempionatlari ötkazilib kelinmoqda.
Viloyatda 22 bolalar va ösmirlar sport maktabi faoliyat körsatadi. Ularda 11 mingga yaqin öquvçi sportning har xil turlari b-n şuğullanadi. Guliston ş.da viloyag sport qömitasiga qaraşli Olimpiya örinbosarlari bolalar va ösmirlar maxsus sport maktabi işlab turibdi.
S.v.da sportçilar va aholi ixtiyorida 1493 sport inşootlari (şu jumladan, «Alpomiş» sport majmui, «Boks» saroyi, «Yoşlar sport markazi», tennis kortlar va b.), 1230 sport maydonçasi, 11 suziş havzasi, 12 stadion bor. Viloyatda barça turdagi sport taşkilotlari sport seksiyalarida 181,3 mingdan ziyod bola şuğullanib kelmoqda. Bolalar sportini rivojlantiriş böyiça umumiy ta'lim maktablari, kollej va litseylar böyiça öquv dasturlari işlab çiqildi, tegişli çoratadbirlar belgilandi. Ta'lim muassasalarini, sport maktablarini malakali kadrlar b-n ta'minlaşda Guliston davlat un-tida oçilgan boşlanğiç ta'lim va sporttarbiyaviy işlar, jismoniytarbiya va jismoniy madaniyat yönalişlari böyiça sirtqi bölimning muayyan örni bor.
Adabiyoti. S.v. adabiy muhitining yuksalişida «Sirdaryo haqiqati» gaz. ning taşkil etilişi (1963) munosabati b-n bu yerga yuborilgan bir guruh yozuvçi va jurnalistlarning ta'siri katta böldi.
Sirdaryo adabiyoti respublika adabiyotining tarkibiy qismi sifatida faoliyat körsatmoqda. Viloyatda «Ziyo» naşriyoti taşkil etilgan. Mustaqillik yillarida önlab yoş, iqtidorli şoirlar öz ijodi b-n viloyat şe'riyat muxlislarga tanilib kelmoqda.
Özbekiston xalq şoiri Töra Sulaymon özining 20 dan ortiq şe'riy töplamlari va dostonlari b-n özbek adabiyotiga qissa qöşgan. Uning «Istar köngil», «Hamqişlokdarim», «Qorasoç» va b. kitoblari adabiyot muxlislarining mulkiga aylangan.
Şoira Halima Xudoyberdiyeva poeziyasining mavzui vatan, dala, bobodehqon, ayol, muhabbat, mangulikdir. «Özimizning boğlar», «Ona, seni şaraflayman», «Qalbingga çorlaysan» turkum şe'rlari, «Oq olmalar», «Çaman» va b. şe'riy töplamlarida insonning ruhiy dunyosi aks etgan.
Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi Hamroqul Rizo (Rizoqulov) Sirdaryoning meqnatkaş kişilari matonatini kuylab adabiyotga kirib kelgan. Uning «Sirdaryo qasidasi», «Çöl qaldirğoçi», «Umid karvonlari» şe'riy töplamlari, «Öğirlangan bolalik», «Oyning ön beşi yoruğ» qissalari öz muxlislarini topgan.
Şoira Hayotxon Ortiqboyeva, hajvçi adib Jöra Umarqulov, va b. ijodkorlar Sirdaryo vohasining mustaqillik yillaridagi kamolotini, sirdaryoliklarning ijodiy mehnatini öz asarlarida aks ettirmoqdalar.
Adabiyotşunos Anqaboy Quljonov, Ravşanbek Maxmudov, Umrzoq Öljaboyev kabi olimlarning bir qança asarlari naşr etilgan.
Sv. da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, me'morlar, jurnalistlar va b.)ning viloyat taşkilotlari faoliyat körsatadi.
Matbuoti, radio va televideniyesi. S.v.da 2 viloyat gaz. («Sirdaryo haqiqati», «Sirdarinskaya pravda»), 9 tuman gaz., 5 şahar gaz. («Guliston yangiliklari», 1989; «Gulistanskiye novosti», 1989; «Yangiyer tongi», 1967; «Şirin Sadosi», 1995; «Baxtnoma», 1996 y.dan) çiqadi. Viloyatda, şuningdek, 14 tarmoq, 1 xususiy gaz. («Yoğdu plyus», 1994 y.dan çiqadi), 1 jurnal («Universitet axborotnomasi», 2001 y.dan çiqadi) naşr etiladi.
Sv. da dastlabki radioeşittirişlar 1963 y.dan boşlangan. Viloyat radiosi oyiga 21 soat 20 min. hajmida eşittirişlar beradi. Şuningdek, Özbekiston radiosining birinçi «Özbekistan» kanalida radioeşittirişlar retranslyatsiya qilinadi.
1996 y.da viloyat telestudiyasi taşkil etilib, telekörsatuvlar bera boşladi. S.v.da, şuningdek, «Aloqa A.K.» tijorat televideniyesi (2001 y.dan), «Şodlik R» xususiy firmasiga qaraşli «Kometa» kabelli telestudiyasi (2003 y.dan) faoliyat körsatadi.
Me'moriy yodgorliklardan viloyat hududida Şarof Raşidov tumanidagi Sardoba (16-a.)saqlanib qolgan (Sardobaaagç rasmga q.)
640—641betlar orasidagi Sirdaryo viloyatining tabiiy va iqtisodiy ran pli xaritasiga q.
Ad.: Alimov U. A., SverçkovaL. M., Arxeologiçeskiye issledovaniya Sirdarinskoy obl., IMKU. Vip. 21, T., 1987; Sirdarinskaya oblast — otkritoye prostranstvo dlya investitsiy, T., 1998; Qudratov. S, Sardobalar ölkasi, T., 2001.
Abduqayum Abdurahimov, Solijon Qudratov, Ibrohim Karimov.
Q.: Sirdaryo teatri
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИРДАРЁ ВИЛОЯТИ - ЎзР таркибидаги вилоят. 1963 й. 16 фев.да ташкил этилган. Шим.дан Қозоғистон Республикаси, шаркдан Тошкент вилояти, жан.дан Тожикистон Республикаси ва ғарбдан Жиззах вилояти б-н чегарадош. Майд. 5,3 минг км. Ахолией 667748 киши (2003). Таркибида 9 туман (Боёвут, Гулистон, Меҳнатобод, Мирзаобод, Оқолтин, Сайхунобод, Сирдарё, Ховос, Шароф Рашидов) (туманлар ҳақида алоҳида мақолаларга қаранг, мае. Боёвут туманы), 5 шаҳар (Гулистон, Бахт, Сирдарё, Ширин, Янгиер), 6 шаҳарча (Боёвут, Деҳқонобод, Дўстлик, Пахтаобод, Сайхун, Ховос) ва 75 қишлоқ фуқаролари йиғини бор (2004). Маркази — Гулистон ш.
Табиати. Рельефи, асосан, тўлқинсимон текислик бўлиб, жан.дан шим.ғарбга пасайиб боради. Мирзачўл даштининг бир қисми вилоят ҳудудига киради. Бал. шим.да 230 м, марказий қисмида 400—450 м, жан. ва жан.ғарбда 600—650 м. Шарқида кенг Сирдарё водийси жойлашган. Мезозой ва кайнозой даврида, асосан, чўкинди жинсларнинг қалин қатлами б-н қопланган. Шўрўзак, Мирзаработ, Сардоба каби ботиқлар мавжуд. Текислик қисми дарёлар оқизиб келтирган ётқизиклардан ҳосил бўлган, баъзи жойларини кўл, ботқоқ ва шўрхок ерлар эгаллаган. С.в.да янги каналлар, зовурлар қазилиб, чўл ўзлаштирилди ва экин майдонларга айлантирилди. Текислик қисмида ирригация иншоотлари қурилиб, пахтазор, боғ ва токзорлар барпо қилинди. Адирлар лалмикор ерлар ва яйловлардан иборат.
Обҳавоси кескин ўзгарувчан ва қуруқ. Йиллик ўртача т-раси 14°. Янв.нинг ўртача т-раси шим.да —6°, жан.да —2°. Қишда ҳаво тез совийди ва тра —30° гача (Гулистонда —35°) пасаяди. Баъзан, қиш ўрталарида ҳаво бирданига исиб, кейин совиб кетади. Кеч кўкламда ва эрта кузда ҳам кора совуқ тушиб ўсимликнинг ўсиш даврини қисқартиради. Ёзи қуруқ ва иссиқ. Июлнинг ўртача т-раси 27— 29°. Ёзда тра 32—45° гача кўтарилади. Кўпинча иссиқ шамол (гармсел) тупроқни қуритади ва ўсимликлар ривожланишига ёмон таъсир қилади. Вегетация даври 218 кун. Йиллик ёгин 180—220 мм, асосан, қишда ёғади. Ёзда кучли буғланиш сабабли ер ости сувлари юза майдонларнинг (Шароф Рашидов, Оқолтин, Гулистон туманлари) тупроғини шўр босади. Нояб.дан мартгача тезтез эсиб турадиган «Бекобод шамоли» тезлиги 20—25 м/ сек. (Боёвут туманида 40 м/сек.)га етади. Баҳорда эсадиган бу хилдаги шамол униб чикаётган ғўзаларни баъзан нобуд қилади. Кейинги йилларда ихота дарахтзорлари барпо қилинди. Тупроклари, асосан, оч тусли кучсиз жойлашган бўз тупроқ бўлиб, кам ва ўртача шўрланган, механик тартибига кўра, қумоқ ва соз тупроклардир. Текисликларда шўрхок ва шўрхоксимон тупроқ учрайди. Ер ости сувининг чуқ. 5—6 м. Шўрўзак массивида, ҳали ўзлаштирилмаган пастқам жойларда шўрхоклар кенг тарқалган. Суғориладиган ерларнинг 32% шўрланган, 25% кучсиз шўрланган, 16% шўрхоклардан иборат. Ўсимликлардан лолақизғалдоқ, бойчечак, чучмома, қоқи ялпиз, исмалоқ, янтоқ, шўра, шувоқ, қўнғирбош, қўзиқулоқ, туятовон, қуёнсуяк. жузғун, қовул, оққурай, қилтиқ, каррак, ранг, илоқ, бетага, қиёқ, қамиш, юлғун, оқбош, қушқўнмас, наъматак, мингбоши, читир, ғумай, печак, саксовул, ҳар хил буталар, жийда, дўлана, тол, терак, қайрағоч, оқ акация, заранг, шумтол ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан: жайра, тулки, бўри, чиябўри, қобон, жайран, нутрия, ондатра, кўрсичқон, сувкаламуш, типратикан, юмронқозиқ, калтакесак, илон, тошбақа, фаланга, чаён, қорақурт; қушлардан хўжасавдогар, мойқут, булдуруқ ва б. бор.
Тарихи. Қад. Сирдарё тарихи ҳақида маълумот берувчи муҳим ёзма манба қад. юнон тарихчиси Аррианнинг «Искандарнинг ҳарбий юришлари» асаридир. Бу асарда Сирдарё «Танаис», «Яксарт» номи б-н юритилади.
Мил. ав. 3—2-а.ларда Ўрта Осиёнинг шим. р-нларида 5 та майда давлатлардан иборат Қанғюй давлати иттифоқи юзага келади. Унинг таркибига ҳоз. Сирдарё вилояти ҳудудлари ҳам кирган. Ушбу даврда кўчманчи аҳолининг вилоят ҳудудига келиб ўрнашиши ер танқислигини юзага келтиради. Натижада ҳоз. Ховос туманининг ғарбий қисмлари ҳам аҳоли томонидан ўзлаштирилади. Шўрбулоқсойнинг қуйи қисмида Эски Ховос ёдгорлиги, Ширинсойнинг қуйи қисмида Мунчоқтепа ёдгорлиги қад кўтаради.
С.в. ҳудуди илк бор алоҳида ўлка— Уструшона сифатида Бейши, Суйши ва Таншу каби Хитой йилномаларида тилга олинади. Ундан олдинги манбаларда Шарқий Цао (суви йўқ) деб юритилади. Унинг бундай номланиши ҳудудда қўшни Чоч ва Суғддан фаркли равишда дарёларнинг кўп бўлмаганлиги б-н изохланади. Нисбатан ўлканинг тўлароқ номланиши Таншу йилномаларида («Шуайдушана», «Суйдушана» номлари б-н) берилган. Тан императорлари саройида ўлка номи, шунингдек, Лайвий (мағрурлигини сезган ҳолда бўйсунмоқ) деб ҳам юритилган. Вилоят қад. аҳолисининг тили суғд тилига ўхшаш тилда сўзлашувчи Сирдарё ва Амударё оралиғида яшаган аҳоли тилига яқин бўлган. Хан даври ёзма манбаларида Довон (Фарғона)дан то Аньси (Бақтрия)гача бўлган ҳудуд аҳолиси турли шеваларда гаплашсаларда, бирбирига яқин тидда гаплашганлар ва ўзаро бирбирини тушунганлар дейилади.
Мил. 6-а.да Турк хоқонлиги даврида маҳаллий аҳолининг турк қабилалари б-н муносабатлари ривожланади. Қудаандачилик муносабатлари ўрнатилади. Уструшона афшини Хасан ибн Ҳайдар турк лашкарбошисининг қизига уйланган. 8-а.га оид Хитой ёзма манбаси Сюаньдзанда ёзилишича, ўлка «Сутулисэн» деб номланади. Шунингдек, унда шим.ғарбда катта чўл (Мирзачўл) жойлашганлиги, ўлка ҳукмдори Боси тоғи (Туркистон тоғ тизмаси)нинг шим. ён бағрида яшаганлиги ҳақида маълумотлар бор. Ўлкада зарб қилинган 6—8- а.ларга оид тангалар Уструшонанинг илк ҳукмдорлари Чирдмиш, Сатагари, Раханг ҳақида маълумот беради.
Ҳокимият шу даврда отадан болага ўтган. 8-а. бошида Уструшонага араблар бостириб кирган. Уструшона араб ва Тан сулоласи ўртасидаги кураш майдонига айланган. 749 й.да хитойликлар юриш қилган бўлса, 751 й.да Уструшонани араблар босиб олган. Факатгина 9-а. бошларидан Ҳайдар ибн Қавус араб халифаси хизматига киради.
893 й.да афшинлар сулоласи ағдариб ташланиб Уструшона Сомонийлар давлати таркибига киритшщи. Ўрта асрлардаги Уструшона ҳақида бирмунча тўлиқ маълумотлар араб ёзма манбаларида мавжуд. Уларда айтилишича, ўлка ҳудуди Хўжанддан Самарқандгача, Сирдарё дарёси ва Мирзачўлдан то Ҳисор тизма тоғларигача бўлган. Истахрий (10- а.) маълумотига кўра, Уструшонанинг кўпгина қисмини тоғлар эгаллаган бўлиб, унда «кемалар сузиши мумкин бўлган дарё ҳам, кўл ҳам йўқ». Ҳавкалга биноан, Мовароуннахрнинг бошқа вилоятлари қатори Уструшона ҳам қ.х. маҳсулотлари б-н ажралиб турарди. Бу маҳсулотлар вилоят ташқарисига, жумладан, Хўжандга чиқарилган. Айрим шаҳарларда бозорлар бўлган. Уструшоналикларнинг фаҳри Минк ва Марсмандада ишлаб чиқарилган темир қуроллар бўлиб, улар Хуросонда ишлатилган ва Ироққача шу қуроляроғ б-н қуролланганлар. Уструшона пойтахти Бунжикат ш. бўлган. Ўрта Осиёдаги бошқа давлатлар қатори Уструшона ҳам кейинги ҳаётида қорахонийлар, мўғуллар, темурийлар, шайбонийлар ва б. давлатлари таркибидаги тарихий даврларни бошидан кечирган.
Қад. вилоят ахолией, асосан, сой ва чашмалар бўйларида воҳавоҳа бўлиб ҳаёт кечиришган. Вилоят ҳудудида Хўжамушкентсой, Шўрбулоқсой, Муғолсой, Тагобсой, Сармичсой сингари сув манбалари бўлган. Сув балансининг бузилиши манзилгоҳларнинг йўқ бўлиб кетишига ёки бошқа жойга кўчиб ўтилишига олиб келган.
Св. да қад. каналларнинг излари, сардобалар мавжуд. 70 км узунликдаги Ўринбойўғиз, Искандарариқ, Бухороариқ жуда қад. каналлардир. 15-а.да Шоҳрух ва Улуғбек Сирдарёдан Мирзачўлга канал орқали сув чиқартирган. Кейинчалик Мирзачўлнинг жан.шарқида Бўзариқ, Сирдарёнинг ўнг томонида Далварзинариқ барпо этилган. Қиёт кўли ёнида Сирдарёдан сув оладиган майда ариқлар бўлган. 1872 й.да Бекобод ёнида Кауфман канали (13 км), 1878—82 й.ларда Тўнғизариқ (6 км) қазилди. 1883—85 й.ларда Искандарариқ ва Бухороариқ қайта кавланди. 1891—95 й.ларда Фарҳод тоғи ёнида махсус тўғон (Шоҳтўғон) қурилди. 1896 й.да ҳоз. Дўстлик канали қазилиб Мирзачўлнинг ичкарисига сув юборилди. 1897 й.да Мирзачўлда биринчи марта 6 га ерга пахта экилди. 1899 й.да 8 минг га, 1907 й.да 9,09 минг га, 1910 й.да 12,2 минг га, 1915 й.да 34,5 минг га ер суғорилиб, 19 минг га ерга пахта экилди. 1926 й.да 180 км ариқ ва каналлар қазилди, суғориладиган майдонлар 53 минг гектарга етди, 1927 й.да 60 минг га (шундан пахта 27 минг га), 1929 й.да 68 минг га, 1934 й.да 134 минг га, 1938 й.да 154 минг га (шундан пахта 40 минг га) ер суғорилди. 1942 й.да 180 минг га ер (шундан 70 минг га ер пахта) суғорилди. 1943—48 й.ларда Фарҳод ГЭС, бош тўғон Дўстлик каналига туташтирилди. Боёвут канали ва Фархрд сув омбори қурилди. Натижада Мирзачўлнинг жан. қисми ва Далварзин чўлини суғориш масаласи ҳал қилинди. 1956—59 й.ларда Қайроққум сув омбори ва ГЭС (қуввати 126 минг кВт) қурилди. 1956 й.ларда суғориладиган ерлар майд. 280 минг гектар ерга етди. 1960 й.да Жан. Мирзачўл канали (уз. 128 км) қазилди. 1958 й.да шўр сувларни оқизиш учун 90 км узунликдаги Марказий Мирзачўл коллектори қурилиб, Боёвут ва Еттисой коллекторларига қўшилди. Вилоят қудудидан Сирдарё оқиб ўтади.
Аҳолиси. С.в.да, асосан, ўзбеклар (60%), шунингдек, қозоқ, тожик, рус ва б. 70 дан ортиқ миллат вакиллари яшайди. 1 км2 га 126 киши тўғри келади (2003). Қишлоқ аҳолиси 455,9 минг киши, шаҳар аҳолиси 211,9 минг киши.
Хўжалиги. Св. республиканинг йирик пахтачилик базаларидан бири. Вилоят хўжаликлари, асосан, пахта етиштиришга ихтисослашган. Саноати пахтани ва бошқа қ.х. маҳсулотларини қайта ишлашга қаратилган.
Саноати. 20-а. бошларида вилоятда бир неча майда корхона бор эди. 1970й. ларда 8 пахта тозалаш з-ди, 29 пахта қабул қилиш пункти бўлган. Пахта з-дларидан чиққан пахта толаси Болгария, Польша, Куба, Чехословакия, Туркия, Африка мамлакатларига жўнатилган.
Св. даги 10774 та корхонадан 10129 таси кичик ва ўрта бизнес корхонаси, шундан 8557 таси микрокорхона ва 1282 таси кичик ва 290 таси ўрта корхоналардир.
Вилоятда хорижий инвестиция иштирокида 39 та корхона фаолият кўрсатади. Улардан 35 таси қўшма корхонадир. Қўшма корхоналардан: Ўзбекистан — Россия ҳамкорлигидаги «Туркистон С» (кондитер маҳсулотлар ишлаб чиқаради), Ўзбекистон — Чехия «Лечива» фармсаноат қўшма корхонаси (тиббий спирт, доридармон тайёрлайди), чет эл паррандачилик фирмаси, Ўзбекистон — Австрия «Сирдарё», «Лоламодель» (трикотаж буюмлар ишлаб чиқаради), «Сарбонтекс» (тиббий бинт, дока, жаррохлик салфеткалари), Ўзбекистон — Эрон «Сайхун ПАЯ» (томат пастаси ишлаб чикарилади), Ўзбекистон — Хитой «Пахтакор ЛТД» (иссиқхона),
Ўзбек — Араб «Ок,олтин ПМБ» (пахта толаси ишлаб чиқаради) ва б. корхоналар, айниқса, самарали фаолият кўрсатмоқда. 9 пахта тозалаш з-ди, Сирдарё иссиклик электр ст-яси, Фарҳод ГЭС, «Момиқ», «Зилола», «Шухрат», «Гулистоннон», «Ховосдон», «Оқ олтиндон» акциядорлик жамиятлари, «Сайхунсут» хусусий корхонаси, «Бунёд» корхонаси (темирбетон буюмлар ишлаб чиқаради) ва б. ишлаб турибди.
Қишлоқ хўжалиги. Пахтачилик, ғаллачилик, пиллачилик, мевачилик, сабзавотполизчилик ва чорвачиликка ихтисослашган. С.в.да 30 ширкат ва 6170 фермер хўжалиги фаолият кўрсатади (2004). Вилоятнинг жами экин майдонлари 245,0 минг га, шундан 115,3 минг га ерга пахта, 86,3 минг га ерга ғалла, 6,0 минг га ерга шоли, 1,9 минг га ерга сабзавот, 2 минг га ерга полиз, 450 га ерга картошка, 19,5 га ерга ем-хашак экинлари экилади. 1233 га боғ ва токзор б-н банд. Шунингдек, суғориладиган ерларга беда, нўхат, мош, кунжут, тариқ, ловия, кунгабокар ва б. экилади. Гулистон ва Ховос туманлари сабзавот ва полиз экинлари экиладиган асосий жойлардир. Вилоятда етиштириладиган қовун, тарвуз, пиёз Урал, Сибирь ва Узок, Шарқдаги шаҳарларга хам жўнатилади. Боғдорчилик ва токчилик ривожланган. С.в.даги жами жамоа ва шахсий хўжаликларида 181,1 минг кррамол (шундан 75,9 минг сигир), 120,5 минг қўй ва эчки, 376,3 минг парранда, 6,1 минг от боқилади (2004). Вилоятда 2 та балиқчилик хўжалиги мавжуд.
Транспорти. Вилоят ҳудудидаги т.й. узунлиги 172 км, қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. 1,6 минг км. Св. ҳудудидан Тошкент—Китоб, Тошкент — Нукус, Тошкент — Бухоро, Тошкент — Термиз, Тошкент — Самарқанд, Тошкент — Андижон, Тошкент — Ховос поездлари ўтади. Тошкент — Самарқанд, Тошкент — Гулистон электр поездлари қатнови йўлга қўйилган. Катта Ўзбекистон тракти ҳам вилоят ҳудудидан ўтган. Св. орқали Тошкентдан Жиззах, Самарқанд, Навоий, Бухоро, Термиз, Китоб, Шаҳрисабз, Урганч, Нукусга катнайдиган автобуслар ўтади. Бундам ташкари, вилоят маркази б-н туман марказлари ўртасида ҳамда Гулистон ва Янгиердан Тошкентга автобуслар катнайди.
Маданий-маориф, соғлиқни сақлаш ва спорт. Сирдарёда 1914 й.да битта, 1916 й.да 13 та рус-тузем мактаби фаолият кўрсатди. 1917—23 й.ларда мактаблар сони 52 та, ўқувчилар сони 2030 га етди.
2003/2004 ўқув йилида С.в.да 308 умумий таълим мактаби бўлиб, 156 минг ўқувчи, шу жумладан, 14 та ихтисослаштирилган мактабда 3659 ўқувчи таълим-тарбия олди. Вилоятдаги 14 мусика ва санъат мактабида 1300 ўқувчи, 22 спорт мактабида 11 мингга яқин ўқувчи таълим олди.
Халқ таълими тизимида халқаро ҳамкорлик борасида ҳам маълум ишлар амалга оширилмоқда. Жумладан, Мирзаобод туманидаги 21мактаб ЮНЕСКО мактаби Кенгашига аъзо, ЮНИСЕФ ташкилоти б-н ҳамкорликда вилоятда 5 та хонадонбоғча ташкил этилган.
2003 й.нинг сентябрь ойида «Озодликни қўллаб-қувватлаш» (АКСЕЛС) Дастури бўйича Тошкент ш.да бўлиб ўтган кўриктанловда вилоятнинг 110 иқтидорли мактаб ўқувчилари иштирок этиб, 1турдан 43 нафари муваффақиятли ўтдилар.
Вилоят шаҳар ва туманларида 1998— 2003 й.ларда 22 касб-ҳунар коллежи ва академик лицейлари бинолари қурилиб ишга туширилди. Улар замонавий дастгоҳ ва техника б-н жиҳозланди. 2004 й.да С.в.даги 22 касб-ҳунар коллежида 12483 ўқувчи, 2 академик лицейда 1186 ўқувчи таълим олади. Гулистон университеты мавжуд.
С.в.да 1 музей (Гулистон ш.даги «Мирзачўлни ўзлаштириш тарихи музейи»), 198 жамоат кутубхонаси (1659,8 минг нусха асар), 103 клуб ва маданият уйи, 1 театр (қ. Сирдарё театри), вилоят расмлар галереяси фаолият кўрсатади. Вилоят Маънавият ва маърифат маркази, халқ ижодиёти ва маданий-маърифий ишлар вилоят маркази, Гулистон санъат билим юрти, 2 та маданият ва истироҳат боғи, «Ўзбекнаво», «Ўзбекрақс» вилоят бўлимлари бор, «Сирдарё наволари» ашула ва рақс ансамбли, 9 та халқ ҳаваскорлиги жамоалари республика ва вилоят оммавиймаданий тадбирларида фаол иштирок этмоқдалар.
Св. дан Ш. Раҳматуллаева каби Ўзбекистон халқ артистлари, А. Ғофуров, Ғ. Ҳамидуллаев, М. Нурматов, Р. Ҳасанов, Т. Қосимова, А. Юсувалиев, А. Абдуллаев, О. Абдуллаева, А. Холиқов, Р. Каримов, Ш. Жумаев каби Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар етишиб чиққан.
Соғлиқни сақлаш. Вилоятда 4,1 минг ўринли (10 минг кишига 63,2 ўрин) 32 касалхона, 10 туғруқхона, 131 амбулатория, поликлиника, 130 қишлоқ врачлик пункти, 108 дорихона ва б. тиббий муассасаларда 1522 врач, 7616 ўрта тиббий ходим ишлайди (2004). Гулистон ш.да республика шошилинч тиббий ёрдам маркази ишлаб турибди. Унинг 9 та туманда бўлимлари ташкил этилган.
Спорт. Св. спортчилари спортнинг 33 тури бўйича турли даражадаги мусобақаларда иштирок этмоқдалар. Шулардан кикбоксинг, кураш, белбоғли кураш, бокс, академик эшкак эшиш, армрестлинг, таэквондо, енгил атлетика, шахмат, шашка, каратэ, велоспорт ва б. турлари бўйича хар хил турдаги медаль совриндорлари бўлишди.
Вилоят спортчилари вакиллари Республика терма жамоаларининг 19 тасида иштирок этмоқдалар. Св. спортчилари 2003 й.да жаҳон, халқаро ва Осиё мусобақаларида қатнашиб совринли ўринларни эгаллашди. Жумладан, кикбоксинг бўйича Грецияда ўтказилган жаҳон чемпионатида Жаҳонгир Кўчмуродов, Алишер Абдуллаевлар олтин медаллар, Собир Қодиров бронза медали, Россияда армрестлинг бўйича ўтказилган жаҳон чемпионатида Фарид Усманов кумуш медаль, шашка бўйича Ҳиндистонда ўтказилган Осиё чемпионатида Алишер Ортиқов кумуш медаль, бокс бўйича Италиядаги жаҳон чемпионатида Шерзод Абдураҳмонов кумуш ҳамда Боку ш.даги халқаро турнирда бронза медаль совриндорлари бўлишди. Италияда академик эшкак эшиш бўйича халқаро турнирда Сергей Тянь, Юрий Шахсуварян, Сергей Яқубов ва Виталий Силаевлар бронза медалларини, Россиядаги халқаро шахмат турнирида Собир Умаров 1-ўринни, Англиядаги кураш бўйича «Ислом Каримов» халқаро турнирида Алишер Бўронов 1-ўринни қўлга киритдилар. 2003 й.да вилоят спортчилари 6 та жаҳон, 16 та халқаро, 40 та дан ортиқ республика мусобақаларида қатнашиб, муносиб ўринларни эгаллашди. Вилоятда теннис бўйича халқаро «Фьючерс» турнирини ўтказиш анъанага айланган. Св. да спортнинг техник турлари (картинг) бўйича Республика чемпионатлари ўтказилиб келинмоқда.
Вилоятда 22 болалар ва ўсмирлар спорт мактаби фаолият кўрсатади. Уларда 11 мингга яқин ўқувчи спортнинг ҳар хил турлари б-н шуғулланади. Гулистон ш.да вилояг спорт қўмитасига қарашли Олимпия ўринбосарлари болалар ва ўсмирлар махсус спорт мактаби ишлаб турибди.
С.в.да спортчилар ва аҳоли ихтиёрида 1493 спорт иншоотлари (шу жумладан, «Алпомиш» спорт мажмуи, «Бокс» саройи, «Ёшлар спорт маркази», теннис кортлар ва б.), 1230 спорт майдончаси, 11 сузиш ҳавзаси, 12 стадион бор. Вилоятда барча турдаги спорт ташкилотлари спорт секцияларида 181,3 мингдан зиёд бола шуғулланиб келмоқда. Болалар спортини ривожлантириш бўйича умумий таълим мактаблари, коллеж ва лицейлар бўйича ўқув дастурлари ишлаб чиқилди, тегишли чоратадбирлар белгиланди. Таълим муассасаларини, спорт мактабларини малакали кадрлар б-н таъминлашда Гулистон давлат ун-тида очилган бошланғич таълим ва спорттарбиявий ишлар, жисмонийтарбия ва жисмоний маданият йўналишлари бўйича сиртқи бўлимнинг муайян ўрни бор.
Адабиёти. С.в. адабий муҳитининг юксалишида «Сирдарё ҳақиқати» газ. нинг ташкил этилиши (1963) муносабати б-н бу ерга юборилган бир гуруҳ ёзувчи ва журналистларнинг таъсири катта бўлди.
Сирдарё адабиёти республика адабиётининг таркибий қисми сифатида фаолият кўрсатмоқда. Вилоятда «Зиё» нашриёти ташкил этилган. Мустақиллик йилларида ўнлаб ёш, иқтидорли шоирлар ўз ижоди б-н вилоят шеърият мухлисларга танилиб келмоқда.
Ўзбекистон халқ шоири Тўра Сулаймон ўзининг 20 дан ортиқ шеърий тўпламлари ва достонлари б-н ўзбек адабиётига қисса қўшган. Унинг «Истар кўнгил», «Ҳамқишлокдарим», «Қорасоч» ва б. китоблари адабиёт мухлисларининг мулкига айланган.
Шоира Ҳалима Худойбердиева поэзиясининг мавзуи ватан, дала, бободеҳқон, аёл, муҳаббат, мангуликдир. «Ўзимизнинг боғлар», «Она, сени шарафлайман», «Қалбингга чорлайсан» туркум шеърлари, «Оқ олмалар», «Чаман» ва б. шеърий тўпламларида инсоннинг руҳий дунёси акс этган.
Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими Ҳамроқул Ризо (Ризоқулов) Сирдарёнинг меқнаткаш кишилари матонатини куйлаб адабиётга кириб келган. Унинг «Сирдарё қасидаси», «Чўл қалдирғочи», «Умид карвонлари» шеърий тўпламлари, «Ўғирланган болалик», «Ойнинг ўн беши ёруғ» қиссалари ўз мухлисларини топган.
Шоира Ҳаётхон Ортиқбоева, ҳажвчи адиб Жўра Умарқулов, ва б. ижодкорлар Сирдарё воҳасининг мустақиллик йилларидаги камолотини, сирдарёликларнинг ижодий меҳнатини ўз асарларида акс эттирмоқдалар.
Адабиётшунос Анқабой Қулжонов, Равшанбек Махмудов, Умрзоқ Ўлжабоев каби олимларнинг бир қанча асарлари нашр этилган.
Св. да Ўзбекистон ижодий уюшмалари (ёзувчилар, рассомлар, меъморлар, журналистлар ва б.)нинг вилоят ташкилотлари фаолият кўрсатади.
Матбуоти, радио ва телевидениеси. С.в.да 2 вилоят газ. («Сирдарё ҳақиқати», «Сырдарьинская правда»), 9 туман газ., 5 шаҳар газ. («Гулистон янгиликлари», 1989; «Гулистанские новости», 1989; «Янгиер тонги», 1967; «Ширин Садоси», 1995; «Бахтнома», 1996 й.дан) чиқади. Вилоятда, шунингдек, 14 тармоқ, 1 хусусий газ. («Ёғду плюс», 1994 й.дан чиқади), 1 журнал («Университет ахборотномаси», 2001 й.дан чиқади) нашр этилади.
Св. да дастлабки радиоэшиттиришлар 1963 й.дан бошланган. Вилоят радиоси ойига 21 соат 20 мин. ҳажмида эшиттиришлар беради. Шунингдек, Ўзбекистон радиосининг биринчи «Ўзбекистан» каналида радиоэшиттиришлар ретрансляция қилинади.
1996 й.да вилоят телестудияси ташкил этилиб, телекўрсатувлар бера бошлади. С.в.да, шунингдек, «Алоқа А.К.» тижорат телевидениеси (2001 й.дан), «Шодлик Р» хусусий фирмасига қарашли «Комета» кабелли телестудияси (2003 й.дан) фаолият кўрсатади.
Меъморий ёдгорликлардан вилоят ҳудудида Шароф Рашидов туманидаги Сардоба (16-а.)сақланиб қолган (Сардобааагч расмга қ.)
640—641бетлар орасидаги Сирдарё вилоятининг табиий ва иқтисодий ран пли харитасига қ.
Ад.: Алимов У. А., СверчковаЛ. М., Археологические исследования Сырдарьинской обл., ИМКУ. Вып. 21, Т., 1987; Сырдарьинская область — открытое пространство для инвестиций, Т., 1998; Қудратов. С, Сардобалар ўлкаси, Т., 2001.
Абдуқаюм Абдураҳимов, Солижон Қудратов, Иброҳим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.