Sirkad ritmlar

Sirkad ritmlar (lot. circa — yaqin va dies — kun) — bir keça-kunduzlik ritmlar; biologik jarayonlar va hodisalarning xar 20—24 soatda takrorlanib turişi. 24 soatdan köproq vaqgdan söng takrorlanadigan S.r. faqat eksperimental şaroitda (doimiy harorat va yoruğliqsa) köpçilik ösimlik, hayvonlar va odamda kuzatiladi. Olimlar fik-riça, S. r. tabiiy bölmagan, ya'ni doimiy şaroit ta'sirida irsiy sutkalik ritm asosida yuzaga çiqadi. Mas, doimiy şaroit organizm uçun qulay bölganida hayvon odatdagiga nisbatan ertaroq harakatçan bölib qoladi; şaroit noqulay bölganida esa ilgarigi 24 soatlik ritm keçika boşlaydi. S.r. organizmning hayot faoliyatiga ta'sir qilişi (mas, haşarotlarning tuxum qöyişi, ösimliklar bargi holatining özgarişi) yoki ayrim fiziologik jarayonlarga ta'sir körsatişi mumkin. Doimiy şaroitda S.r. organizm funksiyalariga bir xil ta'sir etmaydi. Mas, odamda gavda harorati, bedorlik va uyqu davrlari ritmi farq qiladi. Bu holat organizmda kasallik paydo qilişi mumkin (mas, kosmik parvozda).