Sirkon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25-b. — ziyouz.com
Sirkon (Zirkon; dastlab forsça — zargun deyilgan) — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral, Zr[SiO4]. Aralaşmalari tarkibiga kura, S.ning quyidagi: alvit Hf va Th b-n, oyamalit — TgvaR b-n, xagatalit — Th va Nb b-n, naegit — TR, Th, Nb, Ta va boşqalar b-n bulgan turlari mavjud. Tarkibida Th, U, H2O (Th>U) bulgan metamiktli dipiramidal S.lar malakonlar, prizmatik (T1ki)lari — sirtolit l ar deb ataladi. Şaffof S. sariq, qönğir-qizil puşti rangda bölib, giatsint deb, metakolloidli, kollomorflilari — arşinovit deb nomlangan. Tetragonal singoniyada kristallanadi. Granit, siyenit hamda pegmatitlarda uçraydi. Rangi jigarrangsariq, puşti, ba'zan rangsiz. Köriniş darajasida şaffof. Radioaktivli, mört. Olmossimon yaltiraydi, tiniq. Qattiqligi 7—8, ziçligi 4,6—4,7 g/sm3. S. granat, nefelinli siyenit va ularning effuziv analoglarini aksessor minerali. Nuraş jarayonida soçmalarga aylanadi. Sinonimlari: kaliptolit, xeldburgit, sirkonit va b. S. — sirkoniy va gafniy olişning asosiy manbasi. Sof S.li qumlar qolipga quyişda hamda olovbardoş, maxsus sopollarni yasaşda xom aşyo sifatida foydalaniladi. Giatsint va S.ning şaffof sariq va yaşil turlari zargarlikda iş-latiladi. S.ning katta zaxiralari AQŞning Tinç okean sohillaridagi dengiz böyi soçmalarida Şri Lanka o.da va Şarqiy Avstraliyada topilgan. Özbekistonda Çatqol-Qurama regionida, Angren toğlarining nuraş pöstida va Qoraqalpoğistonning fosforitlarida uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦИРКОН (Zirkon; дастлаб форсча — заргун дейилган) — оролли силикатлар синфига мансуб минерал, Zr[SiO4]. Аралашмалари таркибига кура, Ц.нинг қуйидаги: альвит Hf ва Th б-н, оямалит — ТгваР б-н, хагаталит — Th ва Nb б-н, наэгит — TR, Th, Nb, Та ва бошқалар б-н булган турлари мавжуд. Таркибида Th, U, H2O (Th>U) булган метамиктли дипирамидаль Ц.лар малаконлар, призматик (Т1ки)лари — циртолит л ар деб аталади. Шаффоф Ц. сариқ, қўнғир-қизил пушти рангда бўлиб, гиацинт деб, метаколлоидли, колломорфлилари — аршиновит деб номланган. Тетрагонал сингонияда кристалланади. Гранит, сиенит ҳамда пегматитларда учрайди. Ранги жигаррангсариқ, пушти, баъзан рангсиз. Кўриниш даражасида шаффоф. Радиоактивли, мўрт. Олмоссимон ялтирайди, тиниқ. Қаттиқлиги 7—8, зичлиги 4,6—4,7 г/см3. Ц. гранат, нефелинли сиенит ва уларнинг эффузив аналогларини акцессор минерали. Нураш жараёнида сочмаларга айланади. Синонимлари: калиптолит, хельдбургит, цирконит ва б. Ц. — цирконий ва гафний олишнинг асосий манбаси. Соф Ц.ли қумлар қолипга қуйишда ҳамда оловбардош, махсус сополларни ясашда хом ашё сифатида фойдаланилади. Гиацинт ва Ц.нинг шаффоф сариқ ва яшил турлари заргарликда иш-латилади. Ц.нинг катта захиралари АҚШнинг Тинч океан соҳилларидаги денгиз бўйи сочмаларида Шри Ланка о.да ва Шарқий Австралияда топилган. Ўзбекистонда Чатқол-Қурама регионида, Ангрен тоғларининг нураш пўстида ва Қорақалпоғистоннинг фосфоритларида учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.