Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Sirkoniy

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25–26-b. — ziyouz.com

    Sirkoniy (lot. Zirconium), Zr -Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 40, at. m. 91,22. Tabiiy S.ning 5 ta izotopi bor; 90Zr (51,46%), «Zr (11,23%), 92Zr (17,11%), 94Zr(17,40%) va %Zr (2,80%). S.ning sun'iy yöl b-n 2 ta radioaktiv izotopi 93Zr (T1/2=1,1106 y.) va 95Zr (T|/2=65 kun) olingan; ular radioaktiv indikatorlar sifatida işlatiladi.

    S.ni M. Klaprot 1789 y.da kaşf qilgan, u sirkon mineralini analiz kilib, yangi element oksidini ajratib olgan (sirkon sözi arabça Zerk — qimmatbaho toş yoki forsça Zargun — oltin toş demakdir). S. ziynat toş sifatida qadimdan ma'lum. Yer pöstining massa jihatidan 2102% ini taşkil qiladi. S.ning sirkon (ZrSiO4) va baddeleit (ZrO2) nomli minerallari ma'lum.

    S. kumuş kabi yaltiroq, qattiq, boğlanuvçan, plastik metall. S.ning a- va (3-modifikatsiyalari ma'lum. os-S. geksagonal panjarada, (}- S. hajmiy markazlaşgan kub panjarada kristallanadi. S.ning ziçligi 6,46 g/sm3 (20° da), suyukdaniş t-rasi 1852°, qaynaş t-rasi 3580—3700°.

    S. kimyoviy xossasi jihatidan gafniytya öxşaş. Köpçilik metallar b-n qotişmalar hosil qiladi. Elektr va issiqlikni yomon ötkazadi. S.ning gidridi kulrang tusli mört metallsi-mon kukun. S. ftorid kislota NĞ b-n nitrat kislota HNO3 aralaşmasida eriydi. S. yuqori t-rada kimyoviy ji-hatdan juda faol. Bu şaroitda u galogenlar, kislorod, oltingugurt, uglerod va azot b-n şiddatli reaksiyaga kirişadi. S. öz birikmalarida 4 valentli. S. kislorod atmosferasida qizdirilsa, oq tusli sirkoniy (GU)-oksid ZrO2 hosil böladi. Bu modda suvda ham, suyultirilgan kislota va iş-qorlarda ham erimaydi, konsentrlangan sulfat kislota b-n kizdirilganida juda suyet (NĞ da tez) eriydi.

    ZrO2 ga muvofiq keladigan sirkoniy (G/)-gidroksid Zr(OH)4 sirkoniy xlorid ZrCl4 ga işqor ta'sir ettirilganda hosil böladi. Zr(OH)4 suvda oz eriydi, kuçeiz (amfoter) asos. Sirkoniy (1U)- oksidning Me2Zr03, Me4ZrO4 tarkibli tuzlari ZrO2 ni işqorlar b-n qizdiriş natijasida olinadi (bu yerda Me—1 valentli metall). S. tuzlari eritmada gidrolizlanib, sirkoniya ionini ZrO2+ hosil qiladi. S. galogenidlarini hosil qiliş uçun ZrO2 ni kumir b-n birga galogen atmosferasida qizdiriladi. ZrCl4 köpçilik metallar (hamda vodorod) ning galogenidlari b-n kompleks tuzlar hosil kila oladi.

    Sirkon va baddeleit minerali S. olişda xom aşyo hisoblanadi. Sof S. atom texnikasida neytronlarni qaytaradigan konstruksion material sifatida işlatiladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЦИРКОНИЙ (лот. Zirconium), Zr -Менделеев даврий системасининг IV гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 40, ат. м. 91,22. Табиий Ц.нинг 5 та изотопи бор; 90Zr (51,46%), «Zr (11,23%), 92Zr (17,11%), 94Zr(17,40%) ва %Zr (2,80%). Ц.нинг сунъий йўл б-н 2 та радиоактив изотопи 93Zr (Т1/2=1,1106 й.) ва 95Zr (T|/2=65 кун) олинган; улар радиоактив индикаторлар сифатида ишлатилади.

    Ц.ни М. Клапрот 1789 й.да кашф қилган, у циркон минералини анализ килиб, янги элемент оксидини ажратиб олган (циркон сўзи арабча Zerk — қимматбаҳо тош ёки форсча Zargun — олтин тош демакдир). Ц. зийнат тош сифатида қадимдан маълум. Ер пўстининг масса жиҳатидан 2102% ини ташкил қилади. Ц.нинг циркон (ZrSiO4) ва бадделеит (ZrO2) номли минераллари маълум.

    Ц. кумуш каби ялтироқ, қаттиқ, боғланувчан, пластик металл. Ц.нинг а- ва (3-модификациялари маълум. ос-Ц. гексагонал панжарада, (}- Ц. ҳажмий марказлашган куб панжарада кристалланади. Ц.нинг зичлиги 6,46 г/см3 (20° да), суюкданиш т-раси 1852°, қайнаш т-раси 3580—3700°.

    Ц. кимёвий хоссаси жиҳатидан гафнийтя ўхшаш. Кўпчилик металлар б-н қотишмалар ҳосил қилади. Электр ва иссиқликни ёмон ўтказади. Ц.нинг гидриди кулранг тусли мўрт металлси-мон кукун. Ц. фторид кислота НҒ б-н нитрат кислота HNO3 аралашмасида эрийди. Ц. юқори т-рада кимёвий жи-ҳатдан жуда фаол. Бу шароитда у галогенлар, кислород, олтингугурт, углерод ва азот б-н шиддатли реакцияга киришади. Ц. ўз бирикмаларида 4 валентли. Ц. кислород атмосферасида қиздирилса, оқ тусли цирконий (ГУ)-оксид ZrO2 ҳосил бўлади. Бу модда сувда ҳам, суюлтирилган кислота ва иш-қорларда ҳам эримайди, концентрланган сульфат кислота б-н киздирилганида жуда сует (НҒ да тез) эрийди.

    ZrO2 га мувофиқ келадиган цирконий (Г/)-гидроксид Zr(OH)4 цирконий хлорид ZrCl4 га ишқор таъсир эттирилганда ҳосил бўлади. Zr(OH)4 сувда оз эрийди, кучеиз (амфотер) асос. Цирконий (1У)- оксиднинг Me2Zr03, Me4ZrO4 таркибли тузлари ZrO2 ни ишқорлар б-н қиздириш натижасида олинади (бу ерда Me—1 валентли металл). Ц. тузлари эритмада гидролизланиб, циркония ионини ZrO2+ ҳосил қилади. Ц. галогенидларини ҳосил қилиш учун ZrO2 ни кумир б-н бирга галоген атмосферасида қиздирилади. ZrCl4 кўпчилик металлар (ҳамда водород) нинг галогенидлари б-н комплекс тузлар ҳосил кила олади.

    Циркон ва бадделеит минерали Ц. олишда хом ашё ҳисобланади. Соф Ц. атом техникасида нейтронларни қайтарадиган конструкцион материал сифатида ишлатилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.