Sirt faol moddalar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 421–422-b. — ziyouz.com
Sirt faol moddalar - satxlar (fazalar) çegarasiga adsorbsiyalanib, sath energiyasini (sirt taranglikni) pasaytiradigan moddalar. Moddalarning fazalar çegarasiga adsorbsiyalanib, hajmiy konsentratsiyaga boğliq tarzda sirt taranglikni pasaytiriş xossasi sirt faollik deyiladi. U Gibbsning adsorbsiya tenglamasi r=(C/RT)(dc/dc) tarkibiga kiruvçi G=da/dc qiymat b-n ifodalanadi. Yukrridagi tenglamaga muvofiq S.f.m. uçun Gibbs adsorbsiyasi nuldan katta bölişi (G>0) lozim. Natijada adsorbsion qavatdagi modda konsentratsiyasi eritma hajmidagi konsentratsiyadan yuqori böladi. S.f.m. molekulasi difil tuzilişga ega bulib, 2 qism: qutblanmagan — gidrofob (suvdan qoçuvçi) va qutblangan — gidrofil (suvga tortiluvçi) qismlardan iborat. Şu tufayli S.f.m. 1 ta erituvçining uzida şaroitga qarab, ham çin, ham kolloid eritma hosil qila oladi. Qutblanmagan guruhlar suvli şaroitda özaro gidrofob ta'sirlanişga uçraydi. Agar gidrofob kiyem zanjirida 10—22 uglerod atomi saqlansa, ularning gidrofob ta'sirlanişi tufayli, şuningdek, qutblangan guruhlarning suv b-n kuçli ta'sirlanişi oqibatida S.f.m. molekulalarining özaro assotsialanişi (birlaşişi) röy beradi, natijada yirikrok, zarralar hosil böladi. Kolloid S.f.m. eritmasida mitsellalar hosil bölişi termodinamik jihatdan qulaydir. Bir xil qutblanmagan guruxlarning özaro ta'sirlanişi Gibbs energiyasining özözidan kamayişiga olib keladi. Hosil bulgan mitsellalar yadrosini kugblanmagan radikallar, taşqi qobiğini esa qutblangan guruxdar taşkil etadi. Bu, uz navbatida, gidrofob guruxlarning suv b-n eng kam ta'sirlaşini ta'minlaydi.
Kolloid S.f.m.ning mitsella hosil qiladigan eng kiçik konsentratsiyasi mitsella hosil qiladigan kritik konsentratsiya deyiladi. Eritma konsentratsiyasiga qarab mitsellalar şakli özgaradi. Kiçikroq konsentratsiyada dastlab sferik (şarsimon) mitsellalar hosil böladi, konsentratsiya ortişi b-n mitsellalardan S.f.m. molekulalarining soni ortib, şakli silindr, söngra plastinka şakliga özgarib boradi. Kritik konsentratsiya qiymati S.f.m. tabiatiga, traga, yot moddalar va, ayniqsa, elekrolitlar mavjudligiga boğliq. S.f.m. molekulasidagi gidrofob guruxdar uzunligi ortsa, kritik konsentratsiya qiymati kiçiklaşadi. Bu qiymat eritmaning kinetik faol zarralari soni va ölçamiga boğliq xossalari, mas, sirt taranglik, elektr ötkazuvçanlik, optik xossalari böyiça aniklanadi.
Kolloid S.f.m. eritmasining muhim xossasi — solyubilizatsiya. S.f.m. iştirokida erimaydigan yoki oz eriydigan kiçik molekulali birikmaning suv fazasiga öz-özidan ötişi solyubilizatsiya deyiladi. Solyubilizatsiya mexanizmi qutblanmagan modallarning mitsellaning gidrofob yadrosida erişidir. Solyubilizatsiya hodisasi oziq-ovqat sanoatida, farmatsevtika amaliyotida keng qöllanadi.
Organizmda ham S.f.m. mavjud. Ular surfaktantlar deb ataladi. S.f.m.ning ionli, ionsiz; anion faol, kation faol, amfolit turlari mavjud. Ular xalq xöjaligining turli sohalarida emulgator, solyubilizator, stabilizator, höllovçi, flotoreagent, yuvuvçi vosita sifatida işlatiladi. Özbekistonda S.f.m. böyiça K. S. Ahmedov taşkil qilgan ilmiy maktabda katta izlanişlar olib boriladi.
Ad.: Ahmedov K., Aminov S., Sirtaktiv moddalar, T., 1972; Zimon A.D., Leşenko N.F., Kolloidnaya ximiya, M., 2001.
Sobirjon Aminov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИРТ ФАОЛ МОДДАЛАР - сатхлар (фазалар) чегарасига адсорбцияланиб, сатҳ энергиясини (сирт тарангликни) пасайтирадиган моддалар. Моддаларнинг фазалар чегарасига адсорбцияланиб, ҳажмий концентрацияга боғлиқ тарзда сирт тарангликни пасайтириш хоссаси сирт фаоллик дейилади. У Гиббснинг адсорбция тенгламаси r=(C/RT)(dc/dc) таркибига кирувчи G=da/dc қиймат б-н ифодаланади. Юкрридаги тенгламага мувофиқ С.ф.м. учун Гиббс адсорбцияси нулдан катта бўлиши (Г>0) лозим. Натижада адсорбцион қаватдаги модда концентрацияси эритма ҳажмидаги концентрациядан юқори бўлади. С.ф.м. молекуласи дифил тузилишга эга булиб, 2 қисм: қутбланмаган — гидрофоб (сувдан қочувчи) ва қутбланган — гидрофил (сувга тортилувчи) қисмлардан иборат. Шу туфайли С.ф.м. 1 та эритувчининг узида шароитга қараб, ҳам чин, ҳам коллоид эритма ҳосил қила олади. Қутбланмаган гуруҳлар сувли шароитда ўзаро гидрофоб таъсирланишга учрайди. Агар гидрофоб кием занжирида 10—22 углерод атоми сақланса, уларнинг гидрофоб таъсирланиши туфайли, шунингдек, қутбланган гуруҳларнинг сув б-н кучли таъсирланиши оқибатида С.ф.м. молекулаларининг ўзаро ассоциаланиши (бирлашиши) рўй беради, натижада йирикрок, зарралар ҳосил бўлади. Коллоид С.ф.м. эритмасида мицеллалар ҳосил бўлиши термодинамик жиҳатдан қулайдир. Бир хил қутбланмаган гурухларнинг ўзаро таъсирланиши Гиббс энергиясининг ўзўзидан камайишига олиб келади. Ҳосил булган мицеллалар ядросини кугбланмаган радикаллар, ташқи қобиғини эса қутбланган гурухдар ташкил этади. Бу, уз навбатида, гидрофоб гурухларнинг сув б-н энг кам таъсирлашини таъминлайди.
Коллоид С.ф.м.нинг мицелла ҳосил қиладиган энг кичик концентрацияси мицелла ҳосил қиладиган критик концентрация дейилади. Эритма концентрациясига қараб мицеллалар шакли ўзгаради. Кичикроқ концентрацияда дастлаб сферик (шарсимон) мицеллалар ҳосил бўлади, концентрация ортиши б-н мицеллалардан С.ф.м. молекулаларининг сони ортиб, шакли цилиндр, сўнгра пластинка шаклига ўзгариб боради. Критик концентрация қиймати С.ф.м. табиатига, трага, ёт моддалар ва, айниқса, элекролитлар мавжудлигига боғлиқ. С.ф.м. молекуласидаги гидрофоб гурухдар узунлиги ортса, критик концентрация қиймати кичиклашади. Бу қиймат эритманинг кинетик фаол зарралари сони ва ўлчамига боғлиқ хоссалари, мас, сирт таранглик, электр ўтказувчанлик, оптик хоссалари бўйича аникланади.
Коллоид С.ф.м. эритмасининг муҳим хоссаси — солюбилизация. С.ф.м. иштирокида эримайдиган ёки оз эрийдиган кичик молекулали бирикманинг сув фазасига ўз-ўзидан ўтиши солюбилизация дейилади. Солюбилизация механизми қутбланмаган модалларнинг мицелланинг гидрофоб ядросида эришидир. Солюбилизация ҳодисаси озиқ-овқат саноатида, фармацевтика амалиётида кенг қўлланади.
Организмда ҳам С.ф.м. мавжуд. Улар сурфактантлар деб аталади. С.ф.м.нинг ионли, ионсиз; анион фаол, катион фаол, амфолит турлари мавжуд. Улар халқ хўжалигининг турли соҳаларида эмульгатор, солюбилизатор, стабилизатор, ҳўлловчи, флотореагент, ювувчи восита сифатида ишлатилади. Ўзбекистонда С.ф.м. бўйича К. С. Аҳмедов ташкил қилган илмий мактабда катта изланишлар олиб борилади.
Ад.: Аҳмедов К., Аминов С., Сиртактив моддалар, Т., 1972; Зимон А.Д., Лещенко Н.Ф., Коллоидная химия, М., 2001.
Собиржон Аминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.