Sirt taranglik

Sirt taranglik — ikki xil faza (jism) lar çegaralaniş sirtining termodinamik tavsifi. Suyuklikning hajmi özgarmagan holda qaytar izotermik şaroitda uning sirtini bir birlikka oşiriş uçun sarflangan iş b-n ifodalanadi. Bu kattalik J/m2 yoki N/m larda ölçanadi. Yangi sirtni hosil bölişida bajarilgan iş sirt qatlamidagi molekulalarning özaro tutiniş kuçlarini yengib, suyuqlik içkarisidan yangi molekulalarni sirt qatlamiga ötib qöşilişlariga sarf böladi. Natijada suyuklikning sirt qatlamiga qöşilgan molekulalar qöşimça potensial energiyaga ega böladi. Muvozanat holat potensial energiyaning eng kiçik qiymatiga mos kelgani uçun, öz holiga qöyib berilgan suyuqlik sirti eng kiçik bölgan şakl — şar şakliga ega böliş uçun intiladi, ya'ni suyuklik özini qisqarişga intiladigan elastik çözilgan parda içiga solib qöyilgandek tutadi. Odatda, «öz holiga qöyib berilgan» suyukliklar emas, balki Yerning tortişiş kuçi ta'siri ostidagi suyuqliklar kuzatiladi. Bunday holda suyuklik tortişiş kuçlari maydonidagi energiya va sirt energiyasi yiğindisidan iborat bölgan umumiy energiya eng kiçik böladigan şaklni oladi. Suyuklikning mayda tomçilarida sirt energiyasi ustunlik qiladi va tomçilar şakli sferik şaklga yaqin böladi. Agar sirtni hosil qiluvçi fazalar hajmi molekula ölçamlariga karaganda yetarli darajada katta bölsa, S.t. sirtning kattaligi va şakliga boğliq bölmaydi. Aralaşmalar S.t.iga kuçli ta'sir körsatadi. Mas, suvda sovun eritilganda uning S.t.i (0,073 N/m) kamayib 0,045 N/m gaça tuşib qoladi. Metall eritmalarining S.t.i köpçilik suyuqliklarga nisbatan katta böladi, mas, platinaning S.t.i 2300 K da 1,82 N/m ga, simobniki esa uy t-rasida 0,484 N/m ga teng. Ftoruglerodli suyuqliklarning S.t.i eng kiçik qiymatga ega. Tra kötarilgan sari suyuklikning ziçligi b-n uning tuyingan bugining ziçligi örtasidagi farq kamayib boradi. Şunga mos ravişda S.t. x,am kamayib boradi. Kritik trada S.t. nolga teng.

Suyuklikgaz (buğ) yoki suyukliksuyukliklarning oson harakatlana oluvçi ajraliş çegaralarida S.t.ni bir neça usulda, mas, vertikal nayça uçidan uzilayotgan tomçi massasiga köra, suyuklikka botişi mumkin bölgan gaz pufagining maksimal bosimiga köra, yassi sirt ustidagi suyuqlik tomçisi yoki gaz pufagi şakliga köra bevosita aniklaş mumkin. Qattiq jismlarning molekulalari (yoki atomlari) erkin siljiy olmasligi tufayli, ularning S.t.ini ulçaş qiyinroq. Şuning uçun qattiq jismlarning S.t.i molekulalar yoki atomlarning özaro ta'sirini örganiş yöli b-n bilvosita aniklanadi. Tirik organizmlarda S.t. butun hujayra yoki uning bölaklariga muayyan şakl beruvçi omillardan biridir. S.t.ning kattaligi va uning turli şaroitlarda özgarib borişi köpçilik hodisalarni, mas, kapillyar hodisalarnp vujudga kelişiga sababçi böladi.