Sirtorduş xonligi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 423-b. — ziyouz.com
Sirtorduş xonligi - ilk örta asrda Möğuliston hududida taşkil topgan davlat (628—646). 7-a.ning 20y. larida Şarqiy turk xoqonligiaya röy bergan tabiiy ofat, oçarçilik, özaro nizolar çuqur iqtisodiy-siyosiy tanazzulga sabab bölgan. Sirtorduşlar, uyğur, çibni, tuva, quvirqon, tlonğut, buku, bayirğu, tungro, hun, izgil, kursu, qumiq, adiz, bulsar (baysar) kabi 15 qabila xoqonga böysunişdan boş tortib, isyon kötarişgan. 628 y. sirtorduşlar mustaqil xonlik taşkil etişgan. S.x. hududi şarqda tanğutlar (xitoyça moxe) yurti, ğarbda Ğarbip turk xoqonligi, jan.da Tan sulolasiga mansub hududlargaça yetgan. S.x.ga uyğur, bayirğu, adiz, tungro, buku, barsuk, kabi kabilalar uyuşmasi ham tobe bölgan. S.x. aholisi 140 ming oiladan oşgan. Taşqi siyosatda S.x. asosiy e'tiborini Tan davlati b-n tinçtotuv yaşaşga va şu asosda özini muhofaza etişga qaratgan. Biroq Tan sulolasi S.x. kuçayişidan xavotirga tuşib uni yöqotişga harakat qilgan. 645 y. sirtorduşlar hukmdori Inan vafot etgaç, öğli Fayue xon qilib kötarilgan. Bu xonlikda noroziliklarga sabab bölgan. Tan sulolasi bundan foydalanib S.x.ni uyğur qabilalari uyuşmasi qöli b-n yöqotişga harakat qilgan va 646 y. öz maqsadiga erişgan. Uyğurlar xitoylar yordamida S.x. örniga öz xonliklarini taşkil etişgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИРТОРДУШ ХОНЛИГИ - илк ўрта асрда Мўғулистон ҳудудида ташкил топган давлат (628—646). 7-а.нинг 20й. ларида Шарқий турк хоқонлигиая рўй берган табиий офат, очарчилик, ўзаро низолар чуқур иқтисодий-сиёсий таназзулга сабаб бўлган. Сиртордушлар, уйғур, чибни, тува, қувирқон, тлонғут, буку, байирғу, тунгро, ҳун, изгил, курсу, қумиқ, адиз, булсар (байсар) каби 15 қабила хоқонга бўйсунишдан бош тортиб, исён кўтаришган. 628 й. сиртордушлар мустақил хонлик ташкил этишган. С.х. ҳудуди шарқда танғутлар (хитойча мохэ) юрти, ғарбда Ғарбип турк хоқонлиги, жан.да Тан сулоласига мансуб ҳудудларгача етган. С.х.га уйғур, байирғу, адиз, тунгро, буку, барсук, каби кабилалар уюшмаси ҳам тобе бўлган. С.х. аҳолиси 140 минг оиладан ошган. Ташқи сиёсатда С.х. асосий эътиборини Тан давлати б-н тинчтотув яшашга ва шу асосда ўзини муҳофаза этишга қаратган. Бироқ Тан сулоласи С.х. кучайишидан хавотирга тушиб уни йўқотишга ҳаракат қилган. 645 й. сиртордушлар ҳукмдори Инан вафот этгач, ўғли Фаюэ хон қилиб кўтарилган. Бу хонликда норозиликларга сабаб бўлган. Тан сулоласи бундан фойдаланиб С.х.ни уйғур қабилалари уюшмаси қўли б-н йўқотишга ҳаракат қилган ва 646 й. ўз мақсадига эришган. Уйғурлар хитойлар ёрдамида С.х. ўрнига ўз хонликларини ташкил этишган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.