Sirtqi ta'lim
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 423–424-b. — ziyouz.com
Sirtqi ta'lim - işlab çiqarişdan ajralmagan holda oliy va örta maxsus ma'lumot oliş şakli. Kunduzgi ta'lim şaklidan talaba (öquvçi)larning mustaqil öqişi b-n farq qiladi. S.t. muayyan sohadan ma'lumot oliş şakli sifatida 19-a.ning oxirlarida Germaniya, AQŞ, Buyuk Britaniya va b. davlatlarda joriy etilgan bölib, ular dastlab eksternat şaklida texnik, harbiy va pedagogik ma'lumot olişga, şuningdek, savod örganişga yönaltirilgan. 20-a.ning 20y.larida oliy ta'lim muassasalarida S.t. kurslari, keyinçalik bölimlari va hoz. kunda amal qilinayotgan şakllari paydo böldi.
Özbekistonda S.t. 1938 y.dan taşkil etildi. Şu yili Örta Osiyo un-tida sirtqi bölim tuzildi. Hozir S.t. örta maxsus va oliy ta'lim muassasalarida taşkil etilgan maxsus markaz, bölim va ftlarda amalga oşiriladi. Unda ta'limning asosiy qismi (60— 70%) talaba (öquvçi)larning mustaqil bilim olişiga asoslangan bölib, ular 1 y.da 2 marta kunduzgi ta'lim şaklida öquv fanlaridan ma'ruzalar tinglaydilar hamda semestrlar böyiça imtihonlar topşiradilar.
Örta maxsus hamda oliy öquv yurtlarida S.t. örta maxsus va oliy öquv yurtlarining sirtqi ft (bölim)larida olib boriladi. Darslik va dasturlar, odatda, kunduzgi va S.t. tizimida umumiy böladi. Sirtqi oliy va örta maxsus öquv yurtlarida (ft, bölimlarida) ta'limning predmetkurs tizimi qabul qilingan. S.t. tizimining mazmuni, talabalar (öquvçi) lar tomonidan özlaştiriladigan bilimlarning majburiy minimal darajalari, şuningdek, kiriş imtihonlari kunduzgi ta'lim şakli b-n bir xil böladi. Ta'limning sirtqi va kunduzgi bölimlarini bitirgan mutaxassislar uçun bir xil namunadagi diplom beriladi. S.t.da qişloqxöjaligi, iktisodiyot, aloqa va ayniqsa, ped. böyiça eng köp mutaxassis tayyorlaş yölga qöyilgan. S.t. şakli soğliqni saqlaş tizimi uçun mutaxassislar tayyorlaşda qöllanilmaydi.
S.t. böyiça kasb-hunar kollejlariga tayanç umumiy örta ta'lim (9 y.lik), oliy öquv yurtlariga kasb-hunar kollejlari, akademiklitsey va umumiy örta ta'lim maktablarini bitirganlar yoşlaridan qat'i nazar qabul qilinadilar.
Özbekistonda 2000/2001 öquv yilidan boşlab maxsus S.t. şakli joriy etilgan bölib, unga örta maxsus ma'lumot hamda 3 yillik mehnat stajiga ega bölgan pedagog xodimlar mos yönalişlar böyiça qabul qilinadilar. Örta maxsus va oliy öquv yurtlarida sirtdan ta'lim olayotganlar uçun ularning asosiy iş joylaridan belgilangan tartibda imtiyozlar beriladi. Özbekistonda ayrim fanlar böyiça televizion öquv körsatuvlari, televizion olimpiadalar (asosan, umumiy örta ta'lim böyiça) kabi S.t. şakllari ham amal qiladi. 2002/2003 öquv yili Özbekistondagi 45 oliy ta'lim muassasasida 61 ming talaba, örta maxsus ökuv yurtlarida 73,7 ming öquvçi sirtdan ta'lim oldi. Özbekistonda 1998 y.gaça umumiy örta ta'lim tizimida, 2002 y.gaça aspirantura tizimida ham S.t. mavjud bölgan.
Asqarali Sulaymonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИРТҚИ ТАЪЛИМ - ишлаб чиқаришдан ажралмаган ҳолда олий ва ўрта махсус маълумот олиш шакли. Кундузги таълим шаклидан талаба (ўқувчи)ларнинг мустақил ўқиши б-н фарқ қилади. С.т. муайян соҳадан маълумот олиш шакли сифатида 19-а.нинг охирларида Германия, АҚШ, Буюк Британия ва б. давлатларда жорий этилган бўлиб, улар дастлаб экстернат шаклида техник, ҳарбий ва педагогик маълумот олишга, шунингдек, савод ўрганишга йўналтирилган. 20-а.нинг 20й.ларида олий таълим муассасаларида С.т. курслари, кейинчалик бўлимлари ва ҳоз. кунда амал қилинаётган шакллари пайдо бўлди.
Ўзбекистонда С.т. 1938 й.дан ташкил этилди. Шу йили Ўрта Осиё ун-тида сиртқи бўлим тузилди. Ҳозир С.т. ўрта махсус ва олий таълим муассасаларида ташкил этилган махсус марказ, бўлим ва фтларда амалга оширилади. Унда таълимнинг асосий қисми (60— 70%) талаба (ўқувчи)ларнинг мустақил билим олишига асосланган бўлиб, улар 1 й.да 2 марта кундузги таълим шаклида ўқув фанларидан маърузалар тинглайдилар ҳамда семестрлар бўйича имтиҳонлар топширадилар.
Ўрта махсус ҳамда олий ўқув юртларида С.т. ўрта махсус ва олий ўқув юртларининг сиртқи фт (бўлим)ларида олиб борилади. Дарслик ва дастурлар, одатда, кундузги ва С.т. тизимида умумий бўлади. Сиртқи олий ва ўрта махсус ўқув юртларида (фт, бўлимларида) таълимнинг предметкурс тизими қабул қилинган. С.т. тизимининг мазмуни, талабалар (ўқувчи) лар томонидан ўзлаштириладиган билимларнинг мажбурий минимал даражалари, шунингдек, кириш имтиҳонлари кундузги таълим шакли б-н бир хил бўлади. Таълимнинг сиртқи ва кундузги бўлимларини битирган мутахассислар учун бир хил намунадаги диплом берилади. С.т.да қишлоқхўжалиги, иктисодиёт, алоқа ва айниқса, пед. бўйича энг кўп мутахассис тайёрлаш йўлга қўйилган. С.т. шакли соғлиқни сақлаш тизими учун мутахассислар тайёрлашда қўлланилмайди.
С.т. бўйича касб-ҳунар коллежларига таянч умумий ўрта таълим (9 й.лик), олий ўқув юртларига касб-ҳунар коллежлари, академиклицей ва умумий ўрта таълим мактабларини битирганлар ёшларидан қатъи назар қабул қилинадилар.
Ўзбекистонда 2000/2001 ўқув йилидан бошлаб махсус С.т. шакли жорий этилган бўлиб, унга ўрта махсус маълумот ҳамда 3 йиллик меҳнат стажига эга бўлган педагог ходимлар мос йўналишлар бўйича қабул қилинадилар. Ўрта махсус ва олий ўқув юртларида сиртдан таълим олаётганлар учун уларнинг асосий иш жойларидан белгиланган тартибда имтиёзлар берилади. Ўзбекистонда айрим фанлар бўйича телевизион ўқув кўрсатувлари, телевизион олимпиадалар (асосан, умумий ўрта таълим бўйича) каби С.т. шакллари ҳам амал қилади. 2002/2003 ўқув йили Ўзбекистондаги 45 олий таълим муассасасида 61 минг талаба, ўрта махсус ўкув юртларида 73,7 минг ўқувчи сиртдан таълим олди. Ўзбекистонда 1998 й.гача умумий ўрта таълим тизимида, 2002 й.гача аспирантура тизимида ҳам С.т. мавжуд бўлган.
Асқарали Сулаймонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.