Sitseron Mark Tulliy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32–33-b. — ziyouz.com
Sitseron Mark Tulliy (Marcus Tullius Cicero) (mil. av. 106.3.1, Arpinum — mil. av. 43.7.12, hoz. Gaeta yaqini) — Rim siyosiy arbobi, notiq, yozuvçi. Rimda tahsil olib, notiqlik san'atini egallaydi, söng Afina, Kiçik Osiyo va Rodosda öz bilimini mukammallaştiradi. Elçilik davrida (mil. av. 63 y.) Katalina fitnasini foş etgani uçun «fuqarolik çambari» b-n tadkirlanadi va Rim fukarolari orasida birinçi bölib «Yurt otasi» unvoniga sazovor böladi. Ammo rimlik fitnaçilarni sudsiz qatl etgani sababli mil. av. 58 y.da quvğinga uçrab, xorijda yaşaşga majbur bölgan. Sezar öddirilgaç (mil. av. 44 y.), Antoniy buyruği b-n qatl etilguniga qadar Rimning amaldagi hukmdori sanalgan.
S. siyosat, falsafa va adabiyotda «örta oqim» hisoblangan barqarorlik va vazminlik aqidalariga sodiq bölgan. «Aralaş davlat tuzilmasi» (monarxiya, aristokratiya va demokratiyaning qöşilişidan paydo bölgan hokimiyat) S.ning siyosiy ideali bölib, mil. av. 2-a. boşidagi Rim respublikasini buning namunasi deb hisoblagan. S. fay-lasuf sifatida atomizmta qarşi çiqdi, jonni ölmas va abadiy deb bildi, real tasavvurlarni real bölmagan tasavvurlardan farq qiliş uçun mezon yöq deb hisobladi. Falsa-fiy asarlarida etika masalalariga asosiy e'tiborni qaratdi. Yunon falsafasi atamalarini işlab çiqdi. Davlat haqidagi risolalarida davlatni xususiy mulkni himoya qiluvçi, umumiy huquq meyorlariga asoslangan ki-şilar uyuşmasi sifatida talqin etdi.
S.ning 58 ta nutqi, 19 ta asari va 800 dan ziyod maktublari saqlanib qolgan. S. asarlari Rimdagi fuqarolar uruşi davri töğrisidagi ma'lumotlar manbai hisoblanadi. S. jahon tarixida notikdik san'atini mukammal egallagan kişi sifatida şuhrat qozongan. Uning turli sud jarayonlarida sözlagan nutqlari notiklik san'atining eng yuksak namunalaridir. S. öz asarlari («Yaxşilik va yomonlikning çegaralari töğrisida», «Davlat töğrisida», «Qonunlar töğrisida», «Majburiyatlar töğrisida» va b.) hamda nutqlari b-n Rim mumtoz nasri va adabiy tiliga tamal toşini qöygan. S.ning «Verresga qarşi nutqlar», «Katilinaga qarşi nutqlar», «Orator haqida» traktatini Oybek özbek tiliga tarjima qilgan.
As: Rim adabiyoti, T., 1939; Reçi, t. 1—2, M., 1962; Tri traktata ob oratorskom iskusstve, M., 1972; Izbranniye soçineniya, M., 1975.
Ad.: Utçenko S, Sitseron i yego vremya, M., 1972.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦИЦЕРОН Марк Туллий (Marcus Tullius Cicero) (мил. ав. 106.3.1, Арпинум — мил. ав. 43.7.12, ҳоз. Гаэта яқини) — Рим сиёсий арбоби, нотиқ, ёзувчи. Римда таҳсил олиб, нотиқлик санъатини эгаллайди, сўнг Афина, Кичик Осиё ва Родосда ўз билимини мукаммаллаштиради. Элчилик даврида (мил. ав. 63 й.) Каталина фитнасини фош этгани учун «фуқаролик чамбари» б-н тадкирланади ва Рим фукаролари орасида биринчи бўлиб «Юрт отаси» унвонига сазовор бўлади. Аммо римлик фитначиларни судсиз қатл этгани сабабли мил. ав. 58 й.да қувғинга учраб, хорижда яшашга мажбур бўлган. Цезарь ўддирилгач (мил. ав. 44 й.), Антоний буйруғи б-н қатл этилгунига қадар Римнинг амалдаги ҳукмдори саналган.
Ц. сиёсат, фалсафа ва адабиётда «ўрта оқим» ҳисобланган барқарорлик ва вазминлик ақидаларига содиқ бўлган. «Аралаш давлат тузилмаси» (монархия, аристократия ва демократиянинг қўшилишидан пайдо бўлган ҳокимият) Ц.нинг сиёсий идеали бўлиб, мил. ав. 2-а. бошидаги Рим республикасини бунинг намунаси деб ҳисоблаган. Ц. фай-ласуф сифатида атомизмта қарши чиқди, жонни ўлмас ва абадий деб билди, реал тасаввурларни реал бўлмаган тасаввурлардан фарқ қилиш учун мезон йўқ деб ҳисоблади. Фалса-фий асарларида этика масалаларига асосий эътиборни қаратди. Юнон фалсафаси атамаларини ишлаб чиқди. Давлат ҳақидаги рисолаларида давлатни хусусий мулкни ҳимоя қилувчи, умумий ҳуқуқ меъёрларига асосланган ки-шилар уюшмаси сифатида талқин этди.
Ц.нинг 58 та нутқи, 19 та асари ва 800 дан зиёд мактублари сақланиб қолган. Ц. асарлари Римдаги фуқаролар уруши даври тўғрисидаги маълумотлар манбаи ҳисобланади. Ц. жаҳон тарихида нотикдик санъатини мукаммал эгаллаган киши сифатида шуҳрат қозонган. Унинг турли суд жараёнларида сўзлаган нутқлари нотиклик санъатининг энг юксак намуналаридир. Ц. ўз асарлари («Яхшилик ва ёмонликнинг чегаралари тўғрисида», «Давлат тўғрисида», «Қонунлар тўғрисида», «Мажбуриятлар тўғрисида» ва б.) ҳамда нутқлари б-н Рим мумтоз насри ва адабий тилига тамал тошини қўйган. Ц.нинг «Верресга қарши нутқлар», «Катилинага қарши нутқлар», «Оратор ҳақида» трактатини Ойбек ўзбек тилига таржима қилган.
Ас: Рим адабиёти, Т., 1939; Речи, т. 1—2, М., 1962; Три трактата об ораторском искусстве, М., 1972; Избранные сочинения, М., 1975.
Ад.: Утченко С, Цицерон и его время, М., 1972.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.