Siydik haydovçi dorilar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 347–348-b. — ziyouz.com
Siydik haydovçi dorilar (diuretiklar), peşob haydovçi dorilar — organizmdan siydik çiqarilişini kuçaytiradigan dorilar. S.h.d. töqima va tana böşliğidagi suyuk/şk mikdorini kamaytiradi, şuning uçun ular organizmda suv göplanib şiş paydo qiladigan ayrim yurak, buyrak va jigar kasalliklarida hamda qon bosimini tuşirişda qöllanadi.
S.h.d. siydik hosil bölişiga ta'sir körsatib diurezni oşiradi. Ta'sir qiliş mexanizmiga köra, ularni 2 guruhga böliş mumkin: 1) bevosita buyrakning siydik hosil qiluvçi vazifasiga ta'sir körsatuvçi; 2) siydik hosil bölişining gormonal nazoratiga ta'sir körsatuvçi.
Birinçi guruhga mansub dori vositalari buyrak naylari epiteliysiga ta'sir körsatib, ularning reabsorbsiya qiliş (qayta söriliş) vazifasini susaytiradi yoki nayçalar içidagi osmotik bosimni oşiradi, natijada natriy, xlor, kaliy ionlari va u b-n boğliq suvning reabsorbsiyasi kamayadi (dixlotiazid, klopamid, furosemid, etakrin kislotasi, mannit, moçevina va b.).
Ikkinçi guruhga mansub dori vositalari atdosteronning antagonisti hisoblanadi (spironolakton). Buyrak usti bezining gormoni — aldosteron natriy ionlarining qayta sörilişini va kaliy ionlarining sekretsiyasini boşqaradi. Spironolakton esa buyrak nefronlariga aldosteronga karaganda qaramaqarşi ta'sir körsatadi, ya'ni gormon ta'sir qiluvçi retseptorlarni tösib, siydik b-n natriy, xlor ionlari va şunga mos mikdordagi suvning çiqib ketişini ta'minlaydi.
Har xil ösimliklar (bötaköz, dalaçoy, limonöt, sariqçoy, toğrayxon, qariqiz, çuçukmiya va b.) tarkibiga kiruvçi moddalar ham siydik haydovçi vosita sifatida qaynatma yoki damlama şaklida azaldan xalq tabobatida qöllanib kelingan. Bundan (behi, tarvuz, piyoz, sarimsoq, uzum va b.) taşqari, ma'lum bir mevasabzavotlar ham şunday xossaga ega S.h.d.ni qabul kilganda siydik b-n boşqa ionlar (xlor, kaliy ionlari) xam taşqariga köp çiqib ketadi, bu — organizm ba'zi funksiyalarining buzilişiga sabab bölişi mumkin. Buning oldini oliş maqsadida S.h.d. b-n davolaşda tarkibida kaliy köp bölgan örik, sabzi va b.ni ham iste'mol qiliş buyuriladi.
S.h.d.ni faqat vraç körsatmasiga köra qöllaş lozim, çunki bu dorilarning bir qança nojöya ta'sirlari mavjud (gipo va giperkaliyemiya, giperurikemiya, alkaloz, atsidoz, yurak aritmiyalari, ginekomastiya, allergik reaksiyalar, nefrotoksiklik va b.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИЙДИК ҲАЙДОВЧИ ДОРИЛАР (диуретиклар), пешоб ҳайдовчи дорилар — организмдан сийдик чиқарилишини кучайтирадиган дорилар. С.ҳ.д. тўқима ва тана бўшлиғидаги суюк/шк микдорини камайтиради, шунинг учун улар организмда сув гўпланиб шиш пайдо қиладиган айрим юрак, буйрак ва жигар касалликларида ҳамда қон босимини туширишда қўлланади.
С.ҳ.д. сийдик ҳосил бўлишига таъсир кўрсатиб диурезни оширади. Таъсир қилиш механизмига кўра, уларни 2 гуруҳга бўлиш мумкин: 1) бевосита буйракнинг сийдик ҳосил қилувчи вазифасига таъсир кўрсатувчи; 2) сийдик ҳосил бўлишининг гормонал назоратига таъсир кўрсатувчи.
Биринчи гуруҳга мансуб дори воситалари буйрак найлари эпителийсига таъсир кўрсатиб, уларнинг реабсорбция қилиш (қайта сўрилиш) вазифасини сусайтиради ёки найчалар ичидаги осмотик босимни оширади, натижада натрий, хлор, калий ионлари ва у б-н боғлиқ сувнинг реабсорбцияси камаяди (дихлотиазид, клопамид, фуросемид, этакрин кислотаси, маннит, мочевина ва б.).
Иккинчи гуруҳга мансуб дори воситалари атьдостероннинг антагонисти ҳисобланади (спиронолактон). Буйрак усти безининг гормони — альдостерон натрий ионларининг қайта сўрилишини ва калий ионларининг секрециясини бошқаради. Спиронолактон эса буйрак нефронларига альдостеронга караганда қарамақарши таъсир кўрсатади, яъни гормон таъсир қилувчи рецепторларни тўсиб, сийдик б-н натрий, хлор ионлари ва шунга мос микдордаги сувнинг чиқиб кетишини таъминлайди.
Ҳар хил ўсимликлар (бўтакўз, далачой, лимонўт, сариқчой, тоғрайхон, қариқиз, чучукмия ва б.) таркибига кирувчи моддалар ҳам сийдик ҳайдовчи восита сифатида қайнатма ёки дамлама шаклида азалдан халқ табобатида қўлланиб келинган. Бундан (беҳи, тарвуз, пиёз, саримсоқ, узум ва б.) ташқари, маълум бир мевасабзавотлар ҳам шундай хоссага эга С.ҳ.д.ни қабул килганда сийдик б-н бошқа ионлар (хлор, калий ионлари) хам ташқарига кўп чиқиб кетади, бу — организм баъзи функцияларининг бузилишига сабаб бўлиши мумкин. Бунинг олдини олиш мақсадида С.ҳ.д. б-н даволашда таркибида калий кўп бўлган ўрик, сабзи ва б.ни ҳам истеъмол қилиш буюрилади.
С.ҳ.д.ни фақат врач кўрсатмасига кўра қўллаш лозим, чунки бу дориларнинг бир қанча ножўя таъсирлари мавжуд (гипо ва гиперкалиемия, гиперурикемия, алкалоз, ацидоз, юрак аритмиялари, гинекомастия, аллергик реакциялар, нефротоксиклик ва б.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.