Siyovuş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 341-b. — ziyouz.com
Siyovuş (Avestoda Siyovarşan, Siyovaxş — «qora ot») — «Şohnoma» eposi qahramonlaridan biri. Kayoniylaraan. Örta Osiyo xalqlarining mifologik tasavvurlariga köra, Quyoşga teng qilinib, umri sönayotgan va qayta tirilayotgan ma'bud ramzi. Beruniyga köra, Xorazmda hukm surgan afriğiylar şajarasi Sdan boşlangan. Xorazmda mil. 1—7-a.larda zarb etilgan tangalardagi çavandoz surati ayrim tadqiqotçilar (SP.Tolstov va b.) tomonidan S.ning tasviri deb qabul qilingan. «Şohnoma»ga köra, S Kaykovusniig öğli bölib, uni bahodir Rustam tarbiya qilgan. Ögay onasi Sudoba S.ga şahvoniy mehr qöygan, biroq undan rad javobini olgaç, S.ni özining nomusiga tajovuz qilganlikda ayblagan. Biroq S. gulxan sinovidan ötib özini pok, aybsizligini isbot qilgan. Şundan söng S. Turon podşosi Frangrasan (Afrosiyob) xuzuriga borgan. Afrosiyob dastlab uni yaxşi qabul qilib, qizi Farangisni bergan, söngra makkorlik b-n uni öldirgan. S.ning qasoskori sifatida öğli Kayxusrav Turonga otlangan. S Örta Osiyo xalqlari orasida katta şuhrat qozongan. U haqida qissalar, qöşiqlar (Buxoroda S.ga bağişlangan turkum qöşiqlar Kini S — «S uçun qasos» yoxud «Muğlar yiğisi» deb atalgan), xalq afsonalari töqilgan. Nişopuriyning yozişiça, öldirilgan S. jasadi Buxoroning şarqiy darvozasi (Göriyon) oldiga kömilgan. Har yili Yangi yil kuni quyoş çiqquniga qadar har bir erkak S.ga atab xöroz söyişi lozim bölgan. Ajdarho daraxtining mumi «S. qoni» deb ataladi.
Edvard Rtveladze.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИЁВУШ (Авестода Сиёваршан, Сиёвахш — «қора от») — «Шоҳнома» эпоси қаҳрамонларидан бири. Каёнийлараан. Ўрта Осиё халқларининг мифологик тасаввурларига кўра, Қуёшга тенг қилиниб, умри сўнаётган ва қайта тирилаётган маъбуд рамзи. Берунийга кўра, Хоразмда ҳукм сурган африғийлар шажараси Сдан бошланган. Хоразмда мил. 1—7-а.ларда зарб этилган тангалардаги чавандоз сурати айрим тадқиқотчилар (СП.Толстов ва б.) томонидан С.нинг тасвири деб қабул қилинган. «Шоҳнома»га кўра, С Кайковуснииг ўғли бўлиб, уни баҳодир Рустам тарбия қилган. Ўгай онаси Судоба С.га шаҳвоний меҳр қўйган, бироқ ундан рад жавобини олгач, С.ни ўзининг номусига тажовуз қилганликда айблаган. Бироқ С. гулхан синовидан ўтиб ўзини пок, айбсизлигини исбот қилган. Шундан сўнг С. Турон подшоси Франграсан (Афросиёб) хузурига борган. Афросиёб дастлаб уни яхши қабул қилиб, қизи Фарангисни берган, сўнгра маккорлик б-н уни ўлдирган. С.нинг қасоскори сифатида ўғли Кайхусрав Туронга отланган. С Ўрта Осиё халқлари орасида катта шуҳрат қозонган. У ҳақида қиссалар, қўшиқлар (Бухорода С.га бағишланган туркум қўшиқлар Кини С — «С учун қасос» ёхуд «Муғлар йиғиси» деб аталган), халқ афсоналари тўқилган. Нишопурийнинг ёзишича, ўлдирилган С. жасади Бухоронинг шарқий дарвозаси (Гўриён) олдига кўмилган. Ҳар йили Янги йил куни қуёш чиққунига қадар ҳар бир эркак С.га атаб хўроз сўйиши лозим бўлган. Аждарҳо дарахтининг муми «С. қони» деб аталади.
Эдвард Ртвеладзе.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.