Skandinaviya tillari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 438-b. — ziyouz.com
Skandinaviya tillari - german tillarining şim. guruhçasi, dan (dat), şved, norveg (bukmol va nyunorsk variantlari), island, farer tillarini qamrab oladi. Daniya (jumladan, Farer orollari) va Şvetsiyada, Finlandiyaning ğarbiy qismida, Norvegiya va Islandiyada, qisman, Kanada va AQŞda tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 20 mln. kişidan ortiq.
St. ilk yozma yodgorliklari 3-a. dan ma'lum bölgan va umumskandinav tili deb atalgan qarindoş lahjalar guruhidan kelib çiqqan. Ularning özaro farklanişi va alohida tillar paydo bölişi 9—11-a.larda boşlanib, 15-a. örtalarida nihoyasiga yetgan. Şu b-n birga, muayyan öxşaş va farkli jihatlari böyiça St.ning 2 ta tarqaliş mintaqasi: kontinental (dan, norveg va şved tillari) va orollar (island va farer tillari) mintaqasi mavjud bölgan.
Hoz. St. öxşaşlik asosida bir guruhni taşkil eteada, ular tilning barça sathlarida muayyan farklarga ega. Mas, fonologik jihatdan şved va norveg tillari juda yaqin bölib, musiqiy urğuga ega bölsa, dan tilida ayrim undoşlarning unlilarga yaqinlaşuvi kuzatiladi, island va farer tillarida esa urkusiz unlilar reduksiyasi uçramaydi. Morfologik jihatdan dan, şved, norveg tillarida analitizm belgilari, island va farer tillarida eyea sintetizm belgilari yaqqol sezilib turadi; ular, şuningdek, grammatik jins, kelişik, son kategoriyalarining mikdori va qöllanişi, sifat va fe'l turkumlaridagi öziga xosliklar b-n ham özaro farqlanadi. Kontinental va orollardagi St. luğat tarkibi jihatidan ham muayyan farqlarga ega: norveg, şved, dan tillarida lotin, nemis, fransuz va ingliz tillaridan özlaşgan sözlar köplab uçrasa, island va farer tillarida bunday özlaşmalar örniga öz sözlari mavjud. St. 3—11-a. larda, asosan, runik yozuvdan foydalangan. 12—16-a.larda runik yozuv örnini astasekin lotin yozuvi egallay boşlagan. Hoz. S.t.ning barçasi lotin grafikasiga asoslangan alifbolarga ega. Lotin yozuvidagi eng qad. qölyozmalar 12-a.ning 2-yarmiga taalluqli.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СКАНДИНАВИЯ ТИЛЛАРИ - герман тилларининг шим. гуруҳчаси, дан (дат), швед, норвег (букмол ва нюнорск вариантлари), исланд, фарер тилларини қамраб олади. Дания (жумладан, Фарер ороллари) ва Швецияда, Финландиянинг ғарбий қисмида, Норвегия ва Исландияда, қисман, Канада ва АҚШда тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 20 млн. кишидан ортиқ.
Ст. илк ёзма ёдгорликлари 3-а. дан маълум бўлган ва умумскандинав тили деб аталган қариндош лаҳжалар гуруҳидан келиб чиққан. Уларнинг ўзаро фаркланиши ва алоҳида тиллар пайдо бўлиши 9—11-а.ларда бошланиб, 15-а. ўрталарида ниҳоясига етган. Шу б-н бирга, муайян ўхшаш ва фаркли жиҳатлари бўйича Ст.нинг 2 та тарқалиш минтақаси: континентал (дан, норвег ва швед тиллари) ва ороллар (исланд ва фарер тиллари) минтақаси мавжуд бўлган.
Ҳоз. Ст. ўхшашлик асосида бир гуруҳни ташкил этеада, улар тилнинг барча сатҳларида муайян фаркларга эга. Мас, фонологик жиҳатдан швед ва норвег тиллари жуда яқин бўлиб, мусиқий урғуга эга бўлса, дан тилида айрим ундошларнинг унлиларга яқинлашуви кузатилади, исланд ва фарер тилларида эса уркусиз унлилар редукцияси учрамайди. Морфологик жиҳатдан дан, швед, норвег тилларида аналитизм белгилари, исланд ва фарер тилларида эеа синтетизм белгилари яққол сезилиб туради; улар, шунингдек, грамматик жинс, келишик, сон категорияларининг микдори ва қўлланиши, сифат ва феъл туркумларидаги ўзига хосликлар б-н ҳам ўзаро фарқланади. Континентал ва ороллардаги Ст. луғат таркиби жиҳатидан ҳам муайян фарқларга эга: норвег, швед, дан тилларида лотин, немис, француз ва инглиз тилларидан ўзлашган сўзлар кўплаб учраса, исланд ва фарер тилларида бундай ўзлашмалар ўрнига ўз сўзлари мавжуд. Ст. 3—11-а. ларда, асосан, руник ёзувдан фойдаланган. 12—16-а.ларда руник ёзув ўрнини астасекин лотин ёзуви эгаллай бошлаган. Ҳоз. С.т.нинг барчаси лотин графикасига асосланган алифболарга эга. Лотин ёзувидаги энг қад. қўлёзмалар 12-а.нинг 2-ярмига тааллуқли.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.