Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Skandiy

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 437–438-b. — ziyouz.com

    Skandiy (lot. Scandium), Sc — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element; at. rakami 21, at. m. 44,9559. Tabiatda S.ning fakat bir izotop i 45Sc borligi ma'lum. S.ning 10 ta sun'iy radioaktiv izotoplari içida (5nurlanuvçi izotop 46Sc (T1/2=83,9 kun)ning ahamiyati muhim. U radioaktiv indikator sifatida va tibbiyotda işlatiladi. S. nodir yer elementlar jumlasiga kiradi. S.ni 1879 y.da şved olimi L.Nilson Skandinaviyada (lot. scandia, elementning nomi ham şundan) gadolinit mineralidan olgan. Yer pöstining massa jihatdan 610»4% ini taşkil qiladi.

    S.ning asosiy minerallari tortveytit Sc2SiO7 vasterrettit — Sc(PO4)2H2O nihoyatda kam uçraydi. Ulardan S. olinmaydi.

    S. oç sariq tusda tovlanib turadigan yengil, yumşoq, bolğalanuvçan metall. Ziçligi 3,020 g/sm3, suyuklaniş t-rasi 1539±5°, qaynaş t-rasi 2700° atrofida.

    S. kimyoviy xossalari jihatidan faol metallar jumlasiga kiradi. Havoda oksidlanişi tufayli xiralaşadi. Xlorid va sulfat kislota eritmalarida yaxşi eriydi, öz birikmalarida, asosan, 3 valentli, ammo alohida şaroitlarda S.ning 2 valentli birikmalarini ham oliş mumkin. S. 450° da vodorod b-n gidrid (ScH2), 400—600° da galogen l ar b-n galogenidlar (maye., ScCl3) hosil qiladi. Azot b-n 600° dan yuqori trada reaksiyaga kirişadi. 800° da portlaş natijasida S. nitrid ScN vujudga keladi. Oltingugurt, selen va tellur b-n faqat yuqori trada reaksiyaga kirişadi. S. tarqoq xrlda nodirer minerallaridan berill, volframitda va b. minerallarda ham uçraydi. Şuninguçun S. volfram, qalay, uran va çöyan i.ç. korxonalarining çiqindilarini qayta işlaş yöli b-n olinadi. Sof S. metali oliş uçun ScCl3 yoki ScF, ni kalsiy b-n qaytariladi; bu jarayon natijasida hosil bölgan mahsulot 1600— 1700° da vakuumda haydaladi. S.li ferritlar EHM uçun xotira elementlar tayyorlaşda işlatiladi. S.ning ziçligi kiçik, suyuklaniş t-rasi yuqori bölganligi sababli undan raketa va samolyot yasaş materiali sifatida foydalaniş mumkin. S. va uning birikmalari radiotexnika va radioelektronikada, termoelektr generator, oksid katod va b. tayyorlaşda, yadro texnikasida, metallurgiyada, şişa, keramika, kimyo sanoatida, tibbiyotda qöllanadi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СКАНДИЙ (лот. Scandium), Sc — Менделеев даврий системасининг III гуруҳига мансуб кимёвий элемент; ат. раками 21, ат. м. 44,9559. Табиатда С.нинг факат бир изотоп и 45Sc борлиги маълум. С.нинг 10 та сунъий радиоактив изотоплари ичида (5нурланувчи изотоп 46Sc (Т1/2=83,9 кун)нинг аҳамияти муҳим. У радиоактив индикатор сифатида ва тиббиётда ишлатилади. С. нодир ер элементлар жумласига киради. С.ни 1879 й.да швед олими Л.Нильсон Скандинавияда (лот. scandia, элементнинг номи ҳам шундан) гадолинит минералидан олган. Ер пўстининг масса жиҳатдан 610»4% ини ташкил қилади.

    С.нинг асосий минераллари тортвейтит Sc2SiO7 вастерреттит — Sc(PO4)2H2O ниҳоятда кам учрайди. Улардан С. олинмайди.

    С. оч сариқ тусда товланиб турадиган енгил, юмшоқ, болғаланувчан металл. Зичлиги 3,020 г/см3, суюкланиш т-раси 1539±5°, қайнаш т-раси 2700° атрофида.

    С. кимёвий хоссалари жиҳатидан фаол металлар жумласига киради. Ҳавода оксидланиши туфайли хиралашади. Хлорид ва сульфат кислота эритмаларида яхши эрийди, ўз бирикмаларида, асосан, 3 валентли, аммо алоҳида шароитларда С.нинг 2 валентли бирикмаларини ҳам олиш мумкин. С. 450° да водород б-н гидрид (ScH2), 400—600° да галоген л ар б-н галогенидлар (мае., ScCl3) ҳосил қилади. Азот б-н 600° дан юқори трада реакцияга киришади. 800° да портлаш натижасида С. нитрид ScN вужудга келади. Олтингугурт, селен ва теллур б-н фақат юқори трада реакцияга киришади. С. тарқоқ хрлда нодирер минералларидан берилл, вольфрамитда ва б. минералларда ҳам учрайди. Шунингучун С. вольфрам, қалай, уран ва чўян и.ч. корхоналарининг чиқиндиларини қайта ишлаш йўли б-н олинади. Соф С. метали олиш учун ScCl3 ёки ScF, ни кальций б-н қайтарилади; бу жараён натижасида ҳосил бўлган маҳсулот 1600— 1700° да вакуумда ҳайдалади. С.ли ферритлар ЭҲМ учун хотира элементлар тайёрлашда ишлатилади. С.нинг зичлиги кичик, суюкланиш т-раси юқори бўлганлиги сабабли ундан ракета ва самолёт ясаш материали сифатида фойдаланиш мумкин. С. ва унинг бирикмалари радиотехника ва радиоэлектроникада, термоэлектр генератор, оксид катод ва б. тайёрлашда, ядро техникасида, металлургияда, шиша, керамика, кимё саноатида, тиббиётда қўлланади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.