Skiflar madaniyati

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 447–448-b. — ziyouz.com

Skiflar madaniyati – Qora dengizning şim.ğarbiy hududlaridan to şim.şarqiy Xitoygaça çözilgan daştlarda (Dunay va Don, Dnepr va Dnestr quyi havzalari, Azov va Qrim daştlari, Quyi Volga, Qozoğiston çöllari, Jan. Şarqiy Ural, Toğli Oltoy, Jan. Sibir daştlari) köçmançi çorvaçilik b-n şuğullanuvçi qabilalarning xöjalik va etnomadaniy hayoti, kundalik turmuş tarzi, e'tiqodi, urfodat va udumlari ma'naviy dunyosining majmuasi (mil. av. 7—mil.ning dastlabki asrlari).

Sm. va ularning nafis san'ati haqidagi boy materiallar skif podşolari va kabila sardorlarining mozorlarini arxeologik kazişlar tufayli qölga kiritildi. Çunki, yunon muarrixlarining xabarlari va skif mozorqörğonlarida ötkazilgan arxeologik qaziş natijalariga köra, skif podşolari, qabila sardorlari vafot etganda, ularning hayotlik çoğidagi dabdabali turmuş tarzidan nişona sifatida, ular b-n birga boyligining bir qismini, sevimli xotini va xizmatkorlaridan ayrimlarini, qabila sardorining jangovarlik holatidagi qurolaslahalari va bir neça otlari b-n birga kömiş odat bölgan. Skiflar yer yuzasiga kattagina yoğoç uyxona tiklab, uning örtasiga yoğoç tobutda jangovar harbiy holatdagi kiyimkeçagi b-n skif sardori jasadini qöyişgan. Yoğoç tobut atrofiga marxumga tegişli xar xil buyumlar: qurolaslaha, sopol, jez, oltin va kumuş idişlarda ovqatlar va içimlik köyilgan. Çunki, skiflar e'tiqodiga köra, marxum u dunyoda ham yaşaşsa davom etadi, degan tasavvur mavjud bölgan. Marhum oyoq tomoniga xotinlaridan va unga xizmat qiluvçi çörilaridan ba'zilari öldirilib, malikaning boyligi va unga atalgan oltin arava xam qöşib kömilgan. Qabrxona (yoğoç uy) devorlari gulli kigiz yoki gilamlar b-n bezatilgan. Qabrxona taşqarisiga marhum otlaridan uning mavqeiga köra, 3 tadan to 15 tagaça jangovar otlari öldirib kömilgan. Söng qabr ustiga xasçöplar bosib, ustidan toş uyumi hosil qilişgan. Söng uning ustiga qalin tuproq bosilgan. Natijada, bal. 1530 m dan kam bölmagan mozorqörğonlar qad kötargan. Ana şunday mozorqörğonlarning köpi afsuski qadimda öğirlangan, qimmatbaho buyumlar talab ketilgan, ularning qiş faslida öğirlanganlari içiga suv kirib — muzlab qolgan va bizgaça şu xrlatda yetib kelgan. Mil. av. 5—4-a.larga oid Oltoyning Poziriq mozorqörğonlari bunga misol böla oladi. Mac, «hayvon tasvirlari uslubi» nomi b-n maşhur noyob topilmalar Kuloba, Çertomlik, Soloxa, Poziriq, Başadar, Arjan kabi skif mozorqörğonlaridan topilgan bölib, hozir ular jahon madaniyat xazinasi sifatida Ermitaj va Kiyev san'at muzeyini bezab turibdi.

Ad.: Gerodot, Istoriya v devyati knigax, per. s greçeskogo, tom 1, kn. 1—4, L., 1972; Grakov B. N., Skifi, M, 1971; Xazanov A. M., Zoloto skifov, M., 1975; Grigoryev V. V., O skifskom narode sakax, SPB, 1871; Gryaznov M. P., Arjansarskiy kurgan ranneskifskogo vremeni, L., 1980.

Ahmadali Asqarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СКИФЛАР МАДАНИЯТИ – Қора денгизнинг шим.ғарбий ҳудудларидан то шим.шарқий Хитойгача чўзилган даштларда (Дунай ва Дон, Днепр ва Днестр қуйи ҳавзалари, Азов ва Қрим даштлари, Қуйи Волга, Қозоғистон чўллари, Жан. Шарқий Урал, Тоғли Олтой, Жан. Сибирь даштлари) кўчманчи чорвачилик б-н шуғулланувчи қабилаларнинг хўжалик ва этномаданий ҳаёти, кундалик турмуш тарзи, эътиқоди, урфодат ва удумлари маънавий дунёсининг мажмуаси (мил. ав. 7—мил.нинг дастлабки асрлари).

См. ва уларнинг нафис санъати ҳақидаги бой материаллар скиф подшолари ва кабила сардорларининг мозорларини археологик казишлар туфайли қўлга киритилди. Чунки, юнон муаррихларининг хабарлари ва скиф мозорқўрғонларида ўтказилган археологик қазиш натижаларига кўра, скиф подшолари, қабила сардорлари вафот этганда, уларнинг ҳаётлик чоғидаги дабдабали турмуш тарзидан нишона сифатида, улар б-н бирга бойлигининг бир қисмини, севимли хотини ва хизматкорларидан айримларини, қабила сардорининг жанговарлик ҳолатидаги қуроласлаҳалари ва бир неча отлари б-н бирга кўмиш одат бўлган. Скифлар ер юзасига каттагина ёғоч уйхона тиклаб, унинг ўртасига ёғоч тобутда жанговар ҳарбий ҳолатдаги кийимкечаги б-н скиф сардори жасадини қўйишган. Ёғоч тобут атрофига мархумга тегишли хар хил буюмлар: қуроласлаҳа, сопол, жез, олтин ва кумуш идишларда овқатлар ва ичимлик кўйилган. Чунки, скифлар эътиқодига кўра, мархум у дунёда ҳам яшащца давом этади, деган тасаввур мавжуд бўлган. Марҳум оёқ томонига хотинларидан ва унга хизмат қилувчи чўриларидан баъзилари ўлдирилиб, маликанинг бойлиги ва унга аталган олтин арава хам қўшиб кўмилган. Қабрхона (ёғоч уй) деворлари гулли кигиз ёки гиламлар б-н безатилган. Қабрхона ташқарисига марҳум отларидан унинг мавқеига кўра, 3 тадан то 15 тагача жанговар отлари ўлдириб кўмилган. Сўнг қабр устига хасчўплар босиб, устидан тош уюми ҳосил қилишган. Сўнг унинг устига қалин тупроқ босилган. Натижада, бал. 1530 м дан кам бўлмаган мозорқўрғонлар қад кўтарган. Ана шундай мозорқўрғонларнинг кўпи афсуски қадимда ўғирланган, қимматбаҳо буюмлар талаб кетилган, уларнинг қиш фаслида ўғирланганлари ичига сув кириб — музлаб қолган ва бизгача шу хрлатда етиб келган. Мил. ав. 5—4-а.ларга оид Олтойнинг Позириқ мозорқўрғонлари бунга мисол бўла олади. Mac, «ҳайвон тасвирлари услуби» номи б-н машҳур ноёб топилмалар Кулоба, Чертомлик, Солоха, Позириқ, Башадар, Аржан каби скиф мозорқўрғонларидан топилган бўлиб, ҳозир улар жаҳон маданият хазинаси сифатида Эрмитаж ва Киев санъат музейини безаб турибди.

Ад.: Геродот, История в девяти книгах, пер. с греческого, том 1, кн. 1—4, Л., 1972; Граков Б. Н., Скифы, М, 1971; Хазанов А. М., Золото скифов, М., 1975; Григорьев В. В., О скифском народе саках, СПБ, 1871; Грязнов М. П., Аржанцарский курган раннескифского времени, Л., 1980.

Аҳмадали Асқаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.