Skolopendrasimonlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 451-b. — ziyouz.com
Skolopendrasimonlar SKOLOPENDRASIMONLAR, katta qirqoyoqsimonlar (Scolopendgomofha) — eng yirik köp oyoqlilar turkumi. Uz. 10—25 sm gaça, tanasi 21—23 ta bir xil tuzilgan böğimlardan iborat. 900 ga yaqin turi, asosan, tropik, subtropik ölkalarda tarqalgan. Kunduzi toş va yoğoçlar ostiga va yoriklarga kirib oladi; tunda ov qiladi. Yirtqiç; har xil haşarotlar b-n oziklanadi. Jan. Amerika va Yamayka o.da tarqalgan gigant skolopendra mayda umurtqalilar (qurbaqalar, kaltakesaklar, quşlar)ga ham hujum qiladi. S.ning erkagi köpayiş davrida yer osti yöllariga halqa tör tortib, unga uruğ hujayralari töldirilgan xaltasi (spermatofor)ni qöyib ketadi. Urğoçi S. uruğ xaltani olib, özining jinsiy bezi yöliga kiritadi. Örta Osiyoda tarqalgan halqali qirqoyoq partenogenez köpayadi. S. qöygan tuxumlarini kalavaga öxşab örab olib, yirtqiçlardan himoya qiladi. Yirik S, jumladan, halqali qirqoyoq zaharli. S. çaqqan joy şişib ketadi, lekin şiş 1—2 kundan söng qaytadi. Gigant skolopendra zahari odam uçun ayniqsa xavfli. Jan. hududlarda tarqalgan çöl söqir qirqoyoği doim tuproq içida yaşaydi; közlari bölmaydi. S. zararkunanda haşarotlar va kanalarni qirib, foyda keltiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СКОЛОПЕНДРАСИМОНЛАР, катта қирқоёқсимонлар (Scolopendгomoфha) — энг йирик кўп оёқлилар туркуми. Уз. 10—25 см гача, танаси 21—23 та бир хил тузилган бўғимлардан иборат. 900 га яқин тури, асосан, тропик, субтропик ўлкаларда тарқалган. Кундузи тош ва ёғочлар остига ва ёрикларга кириб олади; тунда ов қилади. Йиртқич; ҳар хил ҳашаротлар б-н озикланади. Жан. Америка ва Ямайка о.да тарқалган гигант сколопендра майда умуртқалилар (қурбақалар, калтакесаклар, қушлар)га ҳам ҳужум қилади. С.нинг эркаги кўпайиш даврида ер ости йўлларига ҳалқа тўр тортиб, унга уруғ ҳужайралари тўлдирилган халтаси (сперматофор)ни қўйиб кетади. Урғочи С. уруғ халтани олиб, ўзининг жинсий бези йўлига киритади. Ўрта Осиёда тарқалган ҳалқали қирқоёқ партеногенез кўпаяди. С. қўйган тухумларини калавага ўхшаб ўраб олиб, йиртқичлардан ҳимоя қилади. Йирик С, жумладан, ҳалқали қирқоёқ заҳарли. С. чаққан жой шишиб кетади, лекин шиш 1—2 кундан сўнг қайтади. Гигант сколопендра заҳари одам учун айниқса хавфли. Жан. ҳудудларда тарқалган чўл сўқир қирқоёғи доим тупроқ ичида яшайди; кўзлари бўлмайди. С. зараркунанда ҳашаротлар ва каналарни қириб, фойда келтиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.