Slanetslar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 457–458-b. — ziyouz.com
Slanetslar — turli xil tarkibdagi metamorfik toğ jinslari. Tarkibiga kiruvçi jinslar deyarli parallel holda joylaşgan çöziq yoki varaqsimon minerallar majmuidan iborat bölgani uçun yupqa varaqlarga oson ajraladi. Regional metamorfizm darajasiga köra, S. 2 yirik guruhga ajratiladi: kuçsiz metamorflaşgan toğ jinslari — gilli S. va çuqur metamorflaşgan kristalli S. Gilli S. köproq gilli minerallar, gidroslyudalar, ba'zan montmorillonitdan tarkib topgan böladi. Kristalli S. orasida tarkibidagi minerallar (slyudalar, amfibollar, dala şpatlari va kvars)ga köra, slyudali S.ga (biotitli, muskovitli, ba'zan paragonitli) ajratiladi; bu S.da dala şpatlari va kvarsning ortişi b-n gneyslarga, amfibolitli S.da amfibolşyalarga aylanadi. Ba'zan kristalli S. tarkibidagi nisbatan kam uçraydigan mineral nomi b-n ataladi: granitli, stavrolitli, kainitli S. va h.k. Fillitlar, xloritli S. va yaşil S. gilli va kristalli S. oraliğidagi toğjinslaridir, yuzaroq çuqurliklarda yaşilslanets fatsiya deb ataladigan şaroitda metamorfizmga uçragan, ularning tarkibida, slyudalardan taşqari, yaşil rangli minerallar (xlorit, epidot va turli amfibollar) köp. Yaşil S. çökindi va vulkan jinslaridan hosil böladi. Mukammal qavatqavatlangan gilli S. tomlarni yopişda işlatiladi. Gneyslarga yaqin bölgan kristalli Sdan kuriliş materiali, olovbardoş mahsulotlar i. ç.da xom aşyo sifatida foydalaniladi. Organik moddalar b-n boyigan gilli S. yonuvçi slanetslar sifatida qöllaniladi. Qora rangli va tarkibida vanadiy, fosfor, bor kabi mikroelementlar bölgan S. qişloq xöjaligida tabiiy öğit sifatida işlatiladi. Özbekistonning Zirabuloq, Ziyovuddin, Nurota, Qizilqum, Sulton Uvays toğlarida S. keng tarqalgan. S.ni örganiş ular b-n boğliq foydali kazilmalarni topişga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЛАНЕЦЛАР — турли хил таркибдаги метаморфик тоғ жинслари. Таркибига кирувчи жинслар деярли параллел ҳолда жойлашган чўзиқ ёки варақсимон минераллар мажмуидан иборат бўлгани учун юпқа варақларга осон ажралади. Регионал метаморфизм даражасига кўра, С. 2 йирик гуруҳга ажратилади: кучсиз метаморфлашган тоғ жинслари — гилли С. ва чуқур метаморфлашган кристалли С. Гилли С. кўпроқ гилли минераллар, гидрослюдалар, баъзан монтмориллонитдан таркиб топган бўлади. Кристалли С. орасида таркибидаги минераллар (слюдалар, амфиболлар, дала шпатлари ва кварц)га кўра, слюдали С.га (биотитли, мусковитли, баъзан парагонитли) ажратилади; бу С.да дала шпатлари ва кварцнинг ортиши б-н гнейсларга, амфиболитли С.да амфиболшяларга айланади. Баъзан кристалли С. таркибидаги нисбатан кам учрайдиган минерал номи б-н аталади: гранитли, ставролитли, каинитли С. ва ҳ.к. Филлитлар, хлоритли С. ва яшил С. гилли ва кристалли С. оралиғидаги тоғжинсларидир, юзароқ чуқурликларда яшилсланец фация деб аталадиган шароитда метаморфизмга учраган, уларнинг таркибида, слюдалардан ташқари, яшил рангли минераллар (хлорит, эпидот ва турли амфиболлар) кўп. Яшил С. чўкинди ва вулкан жинсларидан ҳосил бўлади. Мукаммал қаватқаватланган гилли С. томларни ёпишда ишлатилади. Гнейсларга яқин бўлган кристалли Сдан курилиш материали, оловбардош маҳсулотлар и. ч.да хом ашё сифатида фойдаланилади. Органик моддалар б-н бойиган гилли С. ёнувчи сланецлар сифатида қўлланилади. Қора рангли ва таркибида ванадий, фосфор, бор каби микроэлементлар бўлган С. қишлоқ хўжалигида табиий ўғит сифатида ишлатилади. Ўзбекистоннинг Зирабулоқ, Зиёвуддин, Нурота, Қизилқум, Султон Увайс тоғларида С. кенг тарқалган. С.ни ўрганиш улар б-н боғлиқ фойдали казилмаларни топишга имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.