Slavyan tillari

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 456–457-b. — ziyouz.com

Slavyan tillari — hind-yevropa tillari oilasi tarkibidagi qarindoş tillar guruhi. Asosan, Markaziy va Şarqiy Yevropada, Şim. Osiyoda va jahonning boşqa köplab mamlakatlarida tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 300 mln. kişiga yaqin. S.t.ning birbiriga yuqori darajadagi yaqinligi söz özaklari va affiks larda, söz strukturasida, grammatik kategoriyalar qöllanişida, ran qurilişi va ma'nolar tizimida, izçil tovuş özgarişlari tizimida va b.da namoyon böladi. Bu yaqinlik S.t.ning kelib çiqiş manbai yagonaligi, şuningdek, ularning adabiy tillar va lahjalar darajasidagi uzok, yillik alokalari b-n izoxlanadi. Şu b-n birga, 11 —15-a.lardan beri mustaqil tillar sifatida rivojlanib kelayotgani syababli ular orasida moddiy, funksional va tipologik xarakterdagi bir qança tafovutlar ham mavjud.

St. özaro yaqinlik darajasiga köra, 3 guruhga ajratiladi: şarqiy slavyan (rus, ukrain, belorus tillari), jan. slavyan (bolgar, makedon, serb-xorvat, sloven tillari) va garbiy slavyan (çex, slovak, polyak, yuqori va quyi lujitsa tillari) guruxlari. Mazkur guruxlardan har birining içki bölinişlari ham öziga xosliklarga ega. S.t.ning har biri adabiy til b-n birga öz hududiy lahjalarini qamrab oladi; bu unsurlarning özaro nisbati S.t.da turliça namoyon böladi.

Zamonaviy St. yagona til (eng kad., keyinroq qad. va eski slavyan tili)ning uzoq tarixiy taraqqiyoti va bölinişi natijasida paydo bölgan. 10— 11-a.larda kabila tillari asosida ayrim slavyan xalqlari tillari vujudga kelgan. Jan. va ğarbiy S.t.da böliniş yuz bergan. 14-a.da şarkiy S.t.ning ajralişi natijasida rus, belorus va ukrain tillari yuzaga keladi. Turli tarixiy davrlarda S.t.ning mikdori va özaro nisbati turliça bölgan. Mac, 14-a.gaça şarqiy St. mustaqil tillar emas, balki laxjalar darajasida özaro farklangan. Serblar va xorvatlar til jihatdan 19-a.ning 1-yarmidagina birlaşganlar va ularning umumiy tili serbxorvat yoki xorvatserb deb atala boşlagan. Makedon tili esa 20-a.dagina şakllangan.

Slavyan xalqlari (tillari) 2 alifbodan foydalanadilar. Barça şarqiy slavyan tillari, bolgar, serbxorvat va makedon tillari kirill alifbosi asosidagi, barça garbiy slavyan tillari, xorvat va sloven tillari esa lotin alifbosi asosidagi yozuvlarga ega. Slavyanlar nutqidagi ayrim tovuşlar uçun lotin alifbosida tegişli harflar bölmagan holatlar turli satr usti belgilarini qöllaş yoki harflarni qöşiş orqali bartaraf etilgan. S.t.dagi dastlabki yozma yodgorliklar, ularning şakllaniş va rivojlaniş vaqtlariga köra, 11-a. dan 19—20-a.largaça bölgan davrlarga taalluqlidir.

Ad.: Bernşteyn SB., Oçerk sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Vvedeniye. Fonetika, M., 1961; Naxtigal R., Slavyanskiye yaziki, perevod so slovenskogo, M., 1963; Boşkovç R., Osnovi sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Fonetika i slovoobrazovaniye, perevod s serbskoxorvatskogo, M., 1984.

Abduvahob Madvaliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЛАВЯН ТИЛЛАРИ — ҳинд-европа тиллари оиласи таркибидаги қариндош тиллар гуруҳи. Асосан, Марказий ва Шарқий Европада, Шим. Осиёда ва жаҳоннинг бошқа кўплаб мамлакатларида тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 300 млн. кишига яқин. С.т.нинг бирбирига юқори даражадаги яқинлиги сўз ўзаклари ва аффикс ларда, сўз структурасида, грамматик категориялар қўлланишида, ran қурилиши ва маънолар тизимида, изчил товуш ўзгаришлари тизимида ва б.да намоён бўлади. Бу яқинлик С.т.нинг келиб чиқиш манбаи ягоналиги, шунингдек, уларнинг адабий тиллар ва лаҳжалар даражасидаги узок, йиллик алокалари б-н изохланади. Шу б-н бирга, 11 —15-а.лардан бери мустақил тиллар сифатида ривожланиб келаётгани сябабли улар орасида моддий, функционал ва типологик характердаги бир қанча тафовутлар ҳам мавжуд.

Ст. ўзаро яқинлик даражасига кўра, 3 гуруҳга ажратилади: шарқий славян (рус, украин, белорус тиллари), жан. славян (болгар, македон, серб-хорват, словен тиллари) ва гарбий славян (чех, словак, поляк, юқори ва қуйи лужица тиллари) гурухлари. Мазкур гурухлардан ҳар бирининг ички бўлинишлари ҳам ўзига хосликларга эга. С.т.нинг ҳар бири адабий тил б-н бирга ўз ҳудудий лаҳжаларини қамраб олади; бу унсурларнинг ўзаро нисбати С.т.да турлича намоён бўлади.

Замонавий Ст. ягона тил (энг кад., кейинроқ қад. ва эски славян тили)нинг узоқ тарихий тараққиёти ва бўлиниши натижасида пайдо бўлган. 10— 11-а.ларда кабила тиллари асосида айрим славян халқлари тиллари вужудга келган. Жан. ва ғарбий С.т.да бўлиниш юз берган. 14-а.да шаркий С.т.нинг ажралиши натижасида рус, белорус ва украин тиллари юзага келади. Турли тарихий даврларда С.т.нинг микдори ва ўзаро нисбати турлича бўлган. Mac, 14-а.гача шарқий Ст. мустақил тиллар эмас, балки лахжалар даражасида ўзаро фаркланган. Серблар ва хорватлар тил жиҳатдан 19-а.нинг 1-ярмидагина бирлашганлар ва уларнинг умумий тили сербхорват ёки хорватсерб деб атала бошлаган. Македон тили эса 20-а.дагина шаклланган.

Славян халқлари (тиллари) 2 алифбодан фойдаланадилар. Барча шарқий славян тиллари, болгар, сербхорват ва македон тиллари кирилл алифбоси асосидаги, барча гарбий славян тиллари, хорват ва словен тиллари эса лотин алифбоси асосидаги ёзувларга эга. Славянлар нутқидаги айрим товушлар учун лотин алифбосида тегишли ҳарфлар бўлмаган ҳолатлар турли сатр усти белгиларини қўллаш ёки ҳарфларни қўшиш орқали бартараф этилган. С.т.даги дастлабки ёзма ёдгорликлар, уларнинг шаклланиш ва ривожланиш вақтларига кўра, 11-а. дан 19—20-а.ларгача бўлган даврларга тааллуқлидир.

Ад.: Бернштейн СБ., Очерк сравнительной грамматики славянских языков. Введение. Фонетика, М., 1961; Нахтигал Р., Славянские языки, перевод со словенского, М., 1963; Бошковч Р., Основы сравнительной грамматики славянских языков. Фонетика и словообразование, перевод с сербскохорватского, М., 1984.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.