Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Slovakiya

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 458–462-b. — ziyouz.com

    Slovakiya (Slovensko), Slovakiya Respublikasi (Slovenska Republika) — Markaziy Yevropada joylaşgan davlat. Mayd. 49 ming km2. Aholisi 5,4 mln. kişi (2002). Ma'muriy jihatdan 8 ölkaga bölinadi. Poytaxti — Bratislava ş.

    Davlat tuzumi. S. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 y. 1 sent. da qabul qilingan (1999 y. tuzatişlar kiritilgan). Davlat boşliği — prezident (2004 y.dan Ivan Gaşparoviç), u umumiy teng va töğri saylov huquqi asosida yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi xrkimiyatni bir palatali parlament — Milliy kengaş, ijroçi hokimiyatni hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. S. —toğli mamlakat. Hududining aksariyat qismi Ğarbiy Karpat toğlari doirasida (Slovakiya Rudali toğlari va b.) joylaşgan. Lisets ş.dagi Zlati Vrx bazaltli tepaligi tabiat yodgorligidir. GerlaxovskiŞtit toği (2655 m) — Ğarbiy Karpat toğlarining eng baland nuqtasi. Jan. ni Örta Dunay tekisligining bir kismi egallagan. S.da qönğir kumir, temir, marganets, polimetall rudalari, surma, magnezit konlari bor. Iklimi mö'tadil, kontinental. Tekisliklarda örtaça tra yanvarda —G dan —4°, Karpat toğida —10° gaça, iyulda 19— 2G, toğlarda 4° gaça. Yillik yoğin tekisliklarda 450—700 mm, toğlarda 2100 mm gaça. S. daryolari (Dunay va uning irmoklari, Morava, Vag, Gron va b.) gidroenergiyaning muxim manbalaridir. S. toğlari örmonlar b-n krplangan (mamlakat hududining 1/3 kismi). Jan. qiyaliklarda keng bargli va aralaş, şim. qiyaliklarda igna bargli daraxtlar ösadi. Tekisliklarda dehqonçilik qilinadi. Hayvonlardan qönğir ayiq, böri, silovsin, tönğiz, quyon, olmaxon, tipratikan, turli quşlar bor, dare va köllarda baliq köp.

    Aholisining köpçiligi — slovaklar (87%), şuningdek venger, çex, ukrain va b. ham yaşaydi. Şahar aholisi 56,8%. Rasmiy til — slovak tili. Dindorlarning aksariyati — xristian (katolik) lar. Yirik şaharlari: Bratislava, Koşitse, Preşov.

    Tarixi. S. hududida paleolit davrida manzilgoxlar bölganligi ma'lum. Mil. 3—4-a.larda slavyanlar köçib kelgan va 1ming yillik örtalarida yetakçi etnik guruh bölib qolgan. 7-a.da S ilk slavyan Samo davlati tarkibiga, 9—10- a.larda Buyuk Moraviya davlati tarkibiga kirgan. 11-a. örtalarida S.ni vengerlar bosib olib, çexmorava va slovak qabilalari asosida yagona elat hosil böliş jarayoniga xalaqit berdilar. 13— 14-a.larda S. nemislar kuliga ötdi. 16-a. örtalarida Sningjan.ni turklar bosib oldi, qolgan xududi 17-a. oxirida Gabsburglar monarxiyasi tarkibiga kiritildi. 1718-a. boşlarida S.da bir neça bor dehqonlar qözğoloni (1618, 163132, 1648, 1660, 1711), hunarmand va şahar yöqsillarining norozilik çiqişlari (1606, 1609, 1626, 1632, 1640) böldi. S. dehqonlari Rakotsi Ferens xarakatida (1703—11) qatnaşdilar. 1848—49 y. Avstriya inqilobi vaqtida S. milliy harakati arboblari demokratik özgarişlarni amalga oşirişni, slovak xalqining milliy teng huquqliligini talab qilib çiqdilar, ammo Vengriya hukumati bu talabni rad qildi. Avstriya-Vengriya davlati taşkil topişi (1867) b-n Vengriya tarkibida qoldi. 1-jahon uruşi yillarida S.da çet el hukmronligiga qarşi milliy ozodlik kuraşi kuçaydi. 1919 y. 16 iyunda Preşovda Slovakiya Sovet respublikasi e'lon qilindi, biroq 7 iyulda intervensiyaçi qöşinlar tomonidan tormor etildi. Avstriya-Vengriya barbod bölgaç, S. 1919 y. 30 okt.da Çexiya va Slovakiyaning yagona davlatga birlaşuvi natijasida 1918 y. taşkil topgan Çexoslovakiya davlati tarkibiga kirdi. 1938 y. Myunxen bitimita köra, S.ning jan. tumanlari Çexoslovakiyadan Vengriyaga olib berildi, qolgan hududda 1939 y. slovak faşistlari Germaniya panohidagi «mustaqil» S davlati taşkil etilganini e'lon qildilar. Şu yildan S.da Qarşilik körsatiş harakati avj oldi. 1944 y.gi S. milliy qözğoloni S.ning 2/3 qismigayoyildi. 1945 y. mayda S. butunlay ozod qilindi. Slovak va çex yerlari Çexoslovakiya respublikasi doirasida qayta birlaştirildi. S. 1948 y. 9 maydan Çexoslovakiya Xalq Demokratik Respublikasi, 1960 y. 11 iyuldan Çexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi, 1990 y. 29 martdan Çexoslovakiya Federativ Respublikasi, 1990 y. 20 apr.dan 1992 y. 31 dek.gaça Çexiya va Slovakiya Federativ Respublikasi tarkibida böldi. 1992 y. 17 iyundagi Deklaratsiyada respublika suvereniteti e'lon qilindi. S. — 1993 y.dan BMT a'zosi. 1992 y. 24 yanv.da ÖzR suverenitetini tan olgan va 1993 i. 1 yanv. dan diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayramlari — 29 avg. — Slovakiya milliy qözğoloni kuni (1944), 1 sent. — Konstitutsiya kuni (1992).

    Asosiy siyosiy partiyalari, kasaba uyuşma taşkilotlari. Demokratik S. uçun harakat — Xalq partiyasi, 1991 y.da asos solingan; S. demokratik ittifoqi, 1995 y. tuzilgan; S. dehqonlar partiyasi, 1990 y. taşkil etilgan; S. işçilari birlaşmasi, siyosiy partiya sifatida 1994 y. röyxatga olingan; Söl demokratlar partiyasi, 1991 y. tuzilgan; S. milliy partiyasi, 1989 y. asos solingan; Venger xristian demokratik xarakati, 1990 i. taşkil etilgan; S. xristiandemokratik ittifoqi partiyasi, 2000 y. röyxatga olingan. S. Respublikasi kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1990 y. asos solingan.

    Xöjaligi. S. — industrialagrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 33,4%, q.x.ning uluşi 4,8%, xizmat körsatiş sohasining uluşi 61,8%.

    Sanoatida, asosan, mahalliy mineral xom aşyo (qunğir kumir, lignit, temir ruda) negizida konçilik va metallurgiya sanoati rivojlangan. Çöyan, pölat va prokatning köp qismi Koşitsedagi metallurgiya k-tida, alyuminiy (çetdan keltirilgan boksitdan) JyarnadGronomda, mis Krompaxida işlab çiqariladi. Maşinasozlik sanoati rivojlangan: radiopriyemnik, televizor, sovitkiç, mototsikl, kema, podşipnik, yuk vagonlari, stanok, elektrotexnika uskunalari va b. işlab çikariladi. Kime va neft kimyosi sanoati (neft mahsulotlari, mineral öğit, plastmassa, sintetik tola va b.) çetdan olingan neft va gaz asosida işlaydi. Yirik örmon, yoğoçsozlik, quriliş materiallari sanoati barpo etilgan. Töqimaçilik, könpoyabzal, oziq-ovqat korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari — Bratislava va Koşitse. Yiliga örtaça 24,7 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Uning köpçilik qismini GESlar beradi, YaslovskaBogunitseda AES bor.

    Qişloq xöjaligi ning asosiy tarmoği — deqqonçilik. Buğdoy, makkajöxori, arpa, qand lavlagi, moyli ekinlar va b. ekiladi. Boğdorçilik va tokçilik rivojlangan. Göştsut, göştjun çorvaçiligiga asosiy e'tibor beriladi (çöçqa, quy, qoramol, parranda boqiladi).

    T.y. uzunligi 3,7 ming km, avtomobil yöllari uz. 17,9 ming km. Dunayda kema qatnaydi. Daryo portlari: Bratislava, Komarno. Çetga maşina va uskuna, neftni qayta işlaş, kimyo va yoğoçsozlik, q.x. maxsulotlari va b. sotadi. Çetdan neft va tabiiy gaz, oziq-ovqat, maşina va uskunalar oladi. Çexiya, Germaniya, Rossiya va b. b-n savdo qiladi. Pul birligi — Slovakiya kronasi.

    Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Maorifi boşlanğiç va örta maktab ta'limidan iborat. 614 yoşdagi bolalar uçun majburiy ta'lim joriy etilgan. Kasb ta'limi örta hunartexnika maktablarida beriladi. 14 oliy öquv yurti bor. Yiriklari: Bratislava universiteti, Slovakiya oliy texnika maktabi, Oliy iqtisodiy maktab, konservatoriya — hammasi Bratislavada; P. Şafarik nomidagi un-t, Oliy veterinariya maktabi, Oliy texnika maktabi — Koşitseda; Oliy transport maktabi — Jilinda va b. Asosiy ilmiy muassasasi — Slovakiya FA. Bratislavada Virusologiya inti, payvandlaş va ped. ilmiytadqiqot intlari va b., Jilinda gidrologiya i.t. markazi va geol. mahkamasi, Martinda S. matitsasi (madaniy-ma'rifiy markazi) bor. Yirik kutubxonalari: S. matitsasi kutubxonasi (1863), Bratislavadagi un-t kutubxonasi (1919), Koşitsedagi Davlat ilmiy kutubxonasi (1657) va b. Asosiy muzeylari: Bratislava va Martindagi S. milliy muzeylari, Koşitsedagi Şarqiy S. muzeyi, BanskaBistritsadagi S. milliy qözğoloni muzeyi va b.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur.lari: «Pravda» («Haqiqat», slovak tilida çiqadigan mustaqil kundalik gaz., 1920 y.dan), «Glas lyudu» («Xatq ovozi», slovak tilida çiqadigan kundalik gaz., 1954 y.dan), «Narodna obroda» («Milliy tiklaniş», slovak tilida çiqadigan kundalik gaz., 1990 y.dan), «Rolnitske novini» («Dehqonlar gazetasi», slovak tilida çikadigan kundalik gaz., 1946 y.dan), «Smena» («Örinbosar», slovak tilida çiqadigan kundalik yoşlar gaz., 1948 y.dan), «Uy so» («Yangi söz», venger tilida çiqadigan kundalik gaz., 1948 y.dan), «Beseda» («Gurung», slovak tilida çiqadigan haftanoma, 1990 y.dan), «Veçer» («Oqşom», slovak tilida çiqadigan keçki gaz., 1990 y.dan). S. Respublikasi telegraf agentligi, axborot mahkamasi, 1992 y. tuzilgan. S. radiosi 1926 y.dan, televideniyesi 1956 y.dan işlaydi.

    Adabiyoti. S. yozuvining paydo bölişi akauka Kirill va Mefodiylarning Buyuk Moraviya davlati hududidagi faoliyati b-n bogliq (9-a.ning 2-yarmi). Qad. adabiyot insonparvarlik va ozodlik ruxi b-n suğorilgan. 17— 18-a.lardaYa. Vavrinets, M. Rakovskiy, Ş. Pilarik va G. Gavloviç kabi yozuvçilar ijod qildi. Milliy uyğoniş boşlanişi b-n Ma'rifatparvarlik adabiyoti rivojlandi (18-a. oxiri — 19-a. boşlari). Yozuvçi Y. Bayza, Yu. Fandli, filolog A. Bernolak bu davrning tanikli vakillaridir. B. Tablits va Ya. Golliy şe'riyatida, Ya. Xalulka dramaturgiyasida, P. Y. Şafarik va Ya. Kollar adabiyilmiy faoliyatida slavyanlar birligi ifodalangan. 19-a. 40—70y.larida milliy ozodlik harakatining ğoyaviy rahbari L. Ştur boşliq inqilobiy romantiklarning ijodida vatanparvarlik ğoyalari folklor an'analari usulida tarğib qilindi. Y. Zaborskiy nasri va dramaturgiyasida, P. Gvezdoslav, S. Vayanskiy, M. Kukuçin nazmi va nasrida realizm uslubi qiyomiga yetkazildi. 20-a. boşlarida slovak moderni deb atalgan adabiy guruh (I. Krasko, V. Roy, I. Gall) şakllanib, realizm, modernizm, simvolizm ijodiy prinsiplarini umumlaştirdi. F. Kral, L. Ondreyov, Ya. Yesenskiy nasri, Ya. Poniçan nazmi tanqidiy realizmning yuksak namunalaridir. 2-jahon uruşidan keyin xalqning faşizmga qarşi kuraşi tarixi va yangi hayot qurilişi muammolari adabiyotning yetakçi mavzui böldi. F. Geçko, R. Yaşik, A. Bednar, K. Lazareva, V. Minaç romanlari, A. Plavka, P. Gorov, V. Migalik, Ya. Kostra şe'rlari 20-a.ning 2-yarmidagi eng maşhur asarlardir.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. S. hududida Qad. Rim imoratlarining krldiklari saqlanib qolgan. Diniy inşootlar va roman uslubidagi qasrlar (Nitradagi 1200 y.ga oid avliyo Emeram bazilikasi, 12-a.ga oid Skalitsadagi 2 yarusli kapellarotonda, 1228 y.ga oid Dyakovsa, 12-a.ga oid Drajovsa çerkovlari, 12-a.ga oid Oravskiy qasri va b.) slovak me'morligining dastlabki obidalaridir. 14— 15-a.larda gotika uslubi urf böldi (Koşitsedagi kafedral sobor, 1382— 1499; Bratislavadagi soborlar, 14—15-a.lar va b.). 16-a.da Uyğoniş davri me'morligi tarkala boşladi (BanskaBistritsadagi ratuşa, 1510; Preşov, Levoç, Bardeyov va b. joylardagi uyjoy binolari). 17—18-a.larda barokko uslubi, ayniqsa, sezilarli iz krldirdi. Bratislavadagi Troitsa çerkovi (1717—35), ilk klassitsizm nişonalari bölgan Boş saroy (1778—81, me'mor M. Gefele), Koşitsedagi ratuşa (1756) şu jumlaga kiradi. 18-a. oxiri va 19-a. boşlarida zamindorlarning hovlijoylari, şahar va qişloqlar qurilişida klassitsizm, 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida modern uslubi ustun böldi. Turar joylar va çerkovlar yoğoç, toş va pişik, ğiştdan qurildi. 20-a.ning 2-yarmi qurilişida zamonaviy materiallardan foydalanildi (Bratislavadagi Oliy texnika maktabi binosi, Dunay ustidagi köprik, «Kiyev» mehmonxonasi va b.).

    S. hududida ibtidoiy san'at yodgorliklari (paleolit davriga xos ayollar haykalçalari, neolit sopoli, frakiy, skif, kelt, qad. slavyan va b. qabilalardan qolgan buyumlar) saqlangan. 4-a.ga oid qabrlardan jez anjomlar, oltin va kumuş buyumlar topilgan. 14—15-a.lar rang-tasvir asarlari (SpişskaKapituldagi avliyo Martin çerkovi, 1317) diqqatga sazovor. 16-a. boşlarida Uyğoniş davri, 17-a.da barokko san'ati rivojlandi. 19—20-a. larda Y. Çausig, K. Libay, V. Klimkoviç, Y. Ganula, L. Çordak, F. Uprka, M. Benka, O. Dubay kabi rassom va haykaltaroşlar ijod qildilar. Zamonaviy tasviriy san'at ustalari orasida V. Glubuçek, Ya. Kulix, Y. Kuzma, Ya. Yanoşka va b.larni körsatiş mumkin.

    Musiqasi. S. xalq musiqa ijodiyoti janrlarga boy. Ular orasida epik, sevgi, diniy va marosim qöşiqlari, balladalari uçraydi. Köşiqlar bir ovozli, 4 va 5 tovuşkatorli diatonikaga asoslangan. Frişka va odzemok raqslari maşhur. Çolğu asboblari — fuyara, çöpon naylari, gayda va b. 9—10-a.larda professional musikaning ilk şakllari (çerkov aytimlari),15-a.dan köp ovozli musiqa paydo böldi. Milliy kompozitorlik maktabining asosçisi Ya.L. Bella «Takdir va ideal» simfonik poemasi (1878), «Temirçi Viland» operasi (1890)ni yaratdi. 20-a. boşlarida turli opera va xor jamoalari tuzildi. 1919 y. taşkil etilgan musika maktabi 1928 y. Musiqa va drama akademiyasiga, 1941 y. konservatoriyaga aylantirildi. Bratislavada slovak kamer orkestri (1960), Oliy nafis san'at maktabi (1949) taşkil topdi. Kompozitorlar E. Suxon, A. Moyzes, dirijyorlar L.Slovak, L. Rayter, pianinoçilar M. Karin, K Gavlikova, P. Toperser, skripkaçilar A. Moji, T. Gaşparek, xonandalar Yu. Martvon, E. Kitnarova, G. Benyaçkova maşhur.

    Teatri. 12-a.da yokulyator deb ataladigan xalq akterlari tomoşalar körsatişgan. 15—16-a.larda Brezno, BanskaŞtyavnitsa va b. joylarda maktab dramasi paydo böldi. 17—18-a.larda xalq teatri taşkil topib, unda diniy mavzudagi pyesalar qöyildi. S.da professional teatr san'atining vujudga kelişida havaskorlik tögaraklari muhim rol öynadi. 19-a.ning 1-yarmida havaskorlarning drama tögaralari tuzila boşladi, ular U. Şekspir, F. Şiller, N. Gogol asarlarini sahnalaştirdi. 1890 y. Martinda qurilgan Milliy uy sahnasida mahalliy mualliflardan Ya. Xalupka, Ya. Palarik, P. Gvezdoslav, Y. Tayovskiy pyesalari qöyildi. 1920 y. Bratislavada birinçi slovak professional teatri barpo etildi. 20-a.ning 2-yarmida Bratislava, Jilin, Koşitse, BanskaBistritsa, Preşovda yangi teatrlar işlay boşladi. Y. Budskiy, I. Lixard, T. Rakovskiy kabi rej.lar, M. Kraloviçova, K. Maxata, Yu. Pantik, M. Gregor kabi aktyorlar maşhur. Teatr kadrlari Bratislavadagi Oliy teatr maktabida tayyorlanadi.

    Özbekiston — S. munosabatlari. Özbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimovning 1997 y. yanv.da S.ga qilgan taşrifi çoğida imzolangan ikki tomonlama hujjatlar ÖzR bilan S.ning özaro hamkorligi uçun huquqiy asos yaratdi. Bu hujjatlar orasida özaro munosabat va hamkorlik asoslari töğrisidagi şartnoma, sarmoyalarni özaro qimoyalaş va rağbatlantiriş hamda savdoiqtisodiy va ilmiytexnikaviy hamkorlik haqidagi bitim alohida örin oladi. Keyingi yillarda Özbekiston — S. munosabatlari hukumatlar, parlamentlar, ekspertlar, tadbirkorlar darajasida rivojlanib keldi. Özbekiston — S. hukumatlararo qöşma komissiyasi işlay boşladi. Ana şularning natijasi ölaroq ikki tomonlama tovar aylanmasi 2002 y. 8,2 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. 2003 y. martda S. Prezidenti R. Şusterning Özbekistonga taşrifi natijasida imzolangan ikki tomonlama soliq soliş va mulkdan keladigan daromaddan soliqtölaşdan boş tortişning oldini oliş töğrisidagi bitim, Özbekiston Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki bilan S. «Eksibank»i örtasida hamkorlik töğrisidagi memorandum ikki mamlakatning özaro munosabatlari ni yanada rivojlantirişga xizmat qiladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СЛОВАКИЯ (Slovensko), Словакия Республикаси (Slovenska Republika) — Марказий Европада жойлашган давлат. Майд. 49 минг км2. Аҳолиси 5,4 млн. киши (2002). Маъмурий жиҳатдан 8 ўлкага бўлинади. Пойтахти — Братислава ш.

    Давлат тузуми. С. — республика. Амалдаги конституцияси 1992 й. 1 сент. да қабул қилинган (1999 й. тузатишлар киритилган). Давлат бошлиғи — президент (2004 й.дан Иван Гашпарович), у умумий тенг ва тўғри сайлов ҳуқуқи асосида яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи хркимиятни бир палатали парламент — Миллий кенгаш, ижрочи ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. С. —тоғли мамлакат. Ҳудудининг аксарият қисми Ғарбий Карпат тоғлари доирасида (Словакия Рудали тоғлари ва б.) жойлашган. Лисец ш.даги Злати Врх базальтли тепалиги табиат ёдгорлигидир. ГерлаховскиШтит тоғи (2655 м) — Ғарбий Карпат тоғларининг энг баланд нуқтаси. Жан. ни Ўрта Дунай текислигининг бир кисми эгаллаган. С.да қўнғир кумир, темир, марганец, полиметалл рудалари, сурма, магнезит конлари бор. Иклими мўътадил, континентал. Текисликларда ўртача тра январда —Г дан —4°, Карпат тоғида —10° гача, июлда 19— 2Г, тоғларда 4° гача. Йиллик ёғин текисликларда 450—700 мм, тоғларда 2100 мм гача. С. дарёлари (Дунай ва унинг ирмоклари, Морава, Ваг, Грон ва б.) гидроэнергиянинг мухим манбаларидир. С. тоғлари ўрмонлар б-н крпланган (мамлакат ҳудудининг 1/3 кисми). Жан. қияликларда кенг баргли ва аралаш, шим. қияликларда игна баргли дарахтлар ўсади. Текисликларда деҳқончилик қилинади. Ҳайвонлардан қўнғир айиқ, бўри, силовсин, тўнғиз, қуён, олмахон, типратикан, турли қушлар бор, даре ва кўлларда балиқ кўп.

    Аҳолисининг кўпчилиги — словаклар (87%), шунингдек венгер, чех, украин ва б. ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 56,8%. Расмий тил — словак тили. Диндорларнинг аксарияти — христиан (католик) лар. Йирик шаҳарлари: Братислава, Кошице, Прешов.

    Тарихи. С. ҳудудида палеолит даврида манзилгохлар бўлганлиги маълум. Мил. 3—4-а.ларда славянлар кўчиб келган ва 1минг йиллик ўрталарида етакчи этник гуруҳ бўлиб қолган. 7-а.да С илк славян Само давлати таркибига, 9—10- а.ларда Буюк Моравия давлати таркибига кирган. 11-а. ўрталарида С.ни венгерлар босиб олиб, чехморава ва словак қабилалари асосида ягона элат ҳосил бўлиш жараёнига халақит бердилар. 13— 14-а.ларда С. немислар кулига ўтди. 16-а. ўрталарида Снингжан.ни турклар босиб олди, қолган худуди 17-а. охирида Габсбурглар монархияси таркибига киритилди. 1718-а. бошларида С.да бир неча бор деҳқонлар қўзғолони (1618, 163132, 1648, 1660, 1711), ҳунарманд ва шаҳар йўқсилларининг норозилик чиқишлари (1606, 1609, 1626, 1632, 1640) бўлди. С. деҳқонлари Ракоци Ференц харакатида (1703—11) қатнашдилар. 1848—49 й. Австрия инқилоби вақтида С. миллий ҳаракати арбоблари демократик ўзгаришларни амалга оширишни, словак халқининг миллий тенг ҳуқуқлилигини талаб қилиб чиқдилар, аммо Венгрия ҳукумати бу талабни рад қилди. Австрия-Венгрия давлати ташкил топиши (1867) б-н Венгрия таркибида қолди. 1-жаҳон уруши йилларида С.да чет эл ҳукмронлигига қарши миллий озодлик кураши кучайди. 1919 й. 16 июнда Прешовда Словакия Совет республикаси эълон қилинди, бироқ 7 июлда интервенциячи қўшинлар томонидан тормор этилди. Австрия-Венгрия барбод бўлгач, С. 1919 й. 30 окт.да Чехия ва Словакиянинг ягона давлатга бирлашуви натижасида 1918 й. ташкил топган Чехословакия давлати таркибига кирди. 1938 й. Мюнхен битимита кўра, С.нинг жан. туманлари Чехословакиядан Венгрияга олиб берилди, қолган ҳудудда 1939 й. словак фашистлари Германия паноҳидаги «мустақил» С давлати ташкил этилганини эълон қилдилар. Шу йилдан С.да Қаршилик кўрсатиш ҳаракати авж олди. 1944 й.ги С. миллий қўзғолони С.нинг 2/3 қисмигаёйилди. 1945 й. майда С. бутунлай озод қилинди. Словак ва чех ерлари Чехословакия республикаси доирасида қайта бирлаштирилди. С. 1948 й. 9 майдан Чехословакия Халқ Демократик Республикаси, 1960 й. 11 июлдан Чехословакия Социалистик Республикаси, 1990 й. 29 мартдан Чехословакия Федератив Республикаси, 1990 й. 20 апр.дан 1992 й. 31 дек.гача Чехия ва Словакия Федератив Республикаси таркибида бўлди. 1992 й. 17 июндаги Декларацияда республика суверенитети эълон қилинди. С. — 1993 й.дан БМТ аъзоси. 1992 й. 24 янв.да ЎзР суверенитетини тан олган ва 1993 и. 1 янв. дан дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрамлари — 29 авг. — Словакия миллий қўзғолони куни (1944), 1 сент. — Конституция куни (1992).

    Асосий сиёсий партиялари, касаба уюшма ташкилотлари. Демократик С. учун ҳаракат — Халқ партияси, 1991 й.да асос солинган; С. демократик иттифоқи, 1995 й. тузилган; С. деҳқонлар партияси, 1990 й. ташкил этилган; С. ишчилари бирлашмаси, сиёсий партия сифатида 1994 й. рўйхатга олинган; Сўл демократлар партияси, 1991 й. тузилган; С. миллий партияси, 1989 й. асос солинган; Венгер христиан демократик харакати, 1990 и. ташкил этилган; С. христиандемократик иттифоқи партияси, 2000 й. рўйхатга олинган. С. Республикаси касаба уюшмалари конфедерацияси, 1990 й. асос солинган.

    Хўжалиги. С. — индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 33,4%, қ.х.нинг улуши 4,8%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 61,8%.

    Саноатида, асосан, маҳаллий минерал хом ашё (қунғир кумир, лигнит, темир руда) негизида кончилик ва металлургия саноати ривожланган. Чўян, пўлат ва прокатнинг кўп қисми Кошицедаги металлургия к-тида, алюминий (четдан келтирилган бокситдан) ЖьярнадГрономда, мис Кромпахида ишлаб чиқарилади. Машинасозлик саноати ривожланган: радиоприемник, телевизор, совиткич, мотоцикл, кема, подшипник, юк вагонлари, станок, электротехника ускуналари ва б. ишлаб чикарилади. Киме ва нефть кимёси саноати (нефть маҳсулотлари, минерал ўғит, пластмасса, синтетик тола ва б.) четдан олинган нефть ва газ асосида ишлайди. Йирик ўрмон, ёғочсозлик, қурилиш материаллари саноати барпо этилган. Тўқимачилик, кўнпойабзал, озиқ-овқат корхоналари бор. Асосий саноат марказлари — Братислава ва Кошице. Йилига ўртача 24,7 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Унинг кўпчилик қисмини ГЭСлар беради, ЯсловскаБогуницеда АЭС бор.

    Қишлоқ хўжалиги нинг асосий тармоғи — деққончилик. Буғдой, маккажўхори, арпа, қанд лавлаги, мойли экинлар ва б. экилади. Боғдорчилик ва токчилик ривожланган. Гўштсут, гўштжун чорвачилигига асосий эътибор берилади (чўчқа, қуй, қорамол, парранда боқилади).

    Т.й. узунлиги 3,7 минг км, автомобиль йўллари уз. 17,9 минг км. Дунайда кема қатнайди. Дарё портлари: Братислава, Комарно. Четга машина ва ускуна, нефтни қайта ишлаш, кимё ва ёғочсозлик, қ.х. махсулотлари ва б. сотади. Четдан нефть ва табиий газ, озиқ-овқат, машина ва ускуналар олади. Чехия, Германия, Россия ва б. б-н савдо қилади. Пул бирлиги — Словакия кронаси.

    Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Маорифи бошланғич ва ўрта мактаб таълимидан иборат. 614 ёшдаги болалар учун мажбурий таълим жорий этилган. Касб таълими ўрта ҳунартехника мактабларида берилади. 14 олий ўқув юрти бор. Йириклари: Братислава университеты, Словакия олий техника мактаби, Олий иқтисодий мактаб, консерватория — ҳаммаси Братиславада; П. Шафарик номидаги ун-т, Олий ветеринария мактаби, Олий техника мактаби — Кошицеда; Олий транспорт мактаби — Жилинда ва б. Асосий илмий муассасаси — Словакия ФА. Братиславада Вирусология инти, пайвандлаш ва пед. илмийтадқиқот интлари ва б., Жилинда гидрология и.т. маркази ва геол. маҳкамаси, Мартинда С. матицаси (маданий-маърифий маркази) бор. Йирик кутубхоналари: С. матицаси кутубхонаси (1863), Братиславадаги ун-т кутубхонаси (1919), Кошицедаги Давлат илмий кутубхонаси (1657) ва б. Асосий музейлари: Братислава ва Мартиндаги С. миллий музейлари, Кошицедаги Шарқий С. музейи, БанскаБистрицадаги С. миллий қўзғолони музейи ва б.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ. ва жур.лари: «Правда» («Ҳақиқат», словак тилида чиқадиган мустақил кундалик газ., 1920 й.дан), «Глас люду» («Хатқ овози», словак тилида чиқадиган кундалик газ., 1954 й.дан), «Народна оброда» («Миллий тикланиш», словак тилида чиқадиган кундалик газ., 1990 й.дан), «Рольницке новини» («Деҳқонлар газетаси», словак тилида чикадиган кундалик газ., 1946 й.дан), «Смена» («Ўринбосар», словак тилида чиқадиган кундалик ёшлар газ., 1948 й.дан), «Уй со» («Янги сўз», венгер тилида чиқадиган кундалик газ., 1948 й.дан), «Беседа» («Гурунг», словак тилида чиқадиган ҳафтанома, 1990 й.дан), «Вечер» («Оқшом», словак тилида чиқадиган кечки газ., 1990 й.дан). С. Республикаси телеграф агентлиги, ахборот маҳкамаси, 1992 й. тузилган. С. радиоси 1926 й.дан, телевидениеси 1956 й.дан ишлайди.

    Адабиёти. С. ёзувининг пайдо бўлиши акаука Кирилл ва Мефодийларнинг Буюк Моравия давлати ҳудудидаги фаолияти б-н боглиқ (9-а.нинг 2-ярми). Қад. адабиёт инсонпарварлик ва озодлик рухи б-н суғорилган. 17— 18-а.лардаЯ. Вавринец, М. Раковский, Ш. Пиларик ва Г. Гавлович каби ёзувчилар ижод қилди. Миллий уйғониш бошланиши б-н Маърифатпарварлик адабиёти ривожланди (18-а. охири — 19-а. бошлари). Ёзувчи Й. Байза, Ю. Фандли, филолог А. Бернолак бу даврнинг таникли вакилларидир. Б. Таблиц ва Я. Голлий шеъриятида, Я. Халулка драматургиясида, П. Й. Шафарик ва Я. Коллар адабийилмий фаолиятида славянлар бирлиги ифодаланган. 19-а. 40—70й.ларида миллий озодлик ҳаракатининг ғоявий раҳбари Л. Штур бошлиқ инқилобий романтикларнинг ижодида ватанпарварлик ғоялари фольклор анъаналари усулида тарғиб қилинди. Й. Заборский насри ва драматургиясида, П. Гвездослав, С. Ваянский, М. Кукучин назми ва насрида реализм услуби қиёмига етказилди. 20-а. бошларида словак модерни деб аталган адабий гуруҳ (И. Краско, В. Рой, И. Галл) шаклланиб, реализм, модернизм, символизм ижодий принципларини умумлаштирди. Ф. Краль, Л. Ондрейов, Я. Есенский насри, Я. Поничан назми танқидий реализмнинг юксак намуналаридир. 2-жаҳон урушидан кейин халқнинг фашизмга қарши кураши тарихи ва янги ҳаёт қурилиши муаммолари адабиётнинг етакчи мавзуи бўлди. Ф. Гечко, Р. Яшик, А. Беднар, К. Лазарева, В. Минач романлари, А. Плавка, П. Горов, В. Мигалик, Я. Костра шеърлари 20-а.нинг 2-ярмидаги энг машҳур асарлардир.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. С. ҳудудида Қад. Рим иморатларининг крлдиклари сақланиб қолган. Диний иншоотлар ва роман услубидаги қасрлар (Нитрадаги 1200 й.га оид авлиё Эмерам базиликаси, 12-а.га оид Скалицадаги 2 ярусли капелларотонда, 1228 й.га оид Дьяковца, 12-а.га оид Дражовца черковлари, 12-а.га оид Оравский қасри ва б.) словак меъморлигининг дастлабки обидаларидир. 14— 15-а.ларда готика услуби урф бўлди (Кошицедаги кафедрал собор, 1382— 1499; Братиславадаги соборлар, 14—15-а.лар ва б.). 16-а.да Уйғониш даври меъморлиги таркала бошлади (БанскаБистрицадаги ратуша, 1510; Прешов, Левоч, Бардеёв ва б. жойлардаги уйжой бинолари). 17—18-а.ларда барокко услуби, айниқса, сезиларли из крлдирди. Братиславадаги Троица черкови (1717—35), илк классицизм нишоналари бўлган Бош сарой (1778—81, меъмор М. Гефеле), Кошицедаги ратуша (1756) шу жумлага киради. 18-а. охири ва 19-а. бошларида заминдорларнинг ҳовлижойлари, шаҳар ва қишлоқлар қурилишида классицизм, 19-а. охири ва 20-а. бошларида модерн услуби устун бўлди. Турар жойлар ва черковлар ёғоч, тош ва пишик, ғиштдан қурилди. 20-а.нинг 2-ярми қурилишида замонавий материаллардан фойдаланилди (Братиславадаги Олий техника мактаби биноси, Дунай устидаги кўприк, «Киев» меҳмонхонаси ва б.).

    С. ҳудудида ибтидоий санъат ёдгорликлари (палеолит даврига хос аёллар ҳайкалчалари, неолит сополи, фракий, скиф, кельт, қад. славян ва б. қабилалардан қолган буюмлар) сақланган. 4-а.га оид қабрлардан жез анжомлар, олтин ва кумуш буюмлар топилган. 14—15-а.лар ранг-тасвир асарлари (СпишскаКапитулдаги авлиё Мартин черкови, 1317) диққатга сазовор. 16-а. бошларида Уйғониш даври, 17-а.да барокко санъати ривожланди. 19—20-а. ларда Й. Чаусиг, К. Либай, В. Климкович, Й. Ганула, Л. Чордак, Ф. Упрка, М. Бенка, О. Дубай каби рассом ва ҳайкалтарошлар ижод қилдилар. Замонавий тасвирий санъат усталари орасида В. Глубучек, Я. Кулих, Й. Кузьма, Я. Яношка ва б.ларни кўрсатиш мумкин.

    Мусиқаси. С. халқ мусиқа ижодиёти жанрларга бой. Улар орасида эпик, севги, диний ва маросим қўшиқлари, балладалари учрайди. Кўшиқлар бир овозли, 4 ва 5 товушкаторли диатоникага асосланган. Фришка ва одземок рақслари машҳур. Чолғу асбоблари — фуяра, чўпон найлари, гайда ва б. 9—10-а.ларда профессионал мусиканинг илк шакллари (черков айтимлари),15-а.дан кўп овозли мусиқа пайдо бўлди. Миллий композиторлик мактабининг асосчиси Я.Л. Белла «Такдир ва идеал» симфоник поэмаси (1878), «Темирчи Виланд» операси (1890)ни яратди. 20-а. бошларида турли опера ва хор жамоалари тузилди. 1919 й. ташкил этилган мусика мактаби 1928 й. Мусиқа ва драма академиясига, 1941 й. консерваторияга айлантирилди. Братиславада словак камер оркестри (1960), Олий нафис санъат мактаби (1949) ташкил топди. Композиторлар Э. Сухонь, А. Мойзес, дирижёрлар Л.Словак, Л. Райтер, пианиночилар М. Карин, К Гавликова, П. Топерцер, скрипкачилар А. Можи, Т. Гашпарек, хонандалар Ю. Мартвонь, Э. Китнарова, Г. Бенячкова машҳур.

    Театри. 12-а.да йокулятор деб аталадиган халқ актерлари томошалар кўрсатишган. 15—16-а.ларда Брезно, БанскаШтьявница ва б. жойларда мактаб драмаси пайдо бўлди. 17—18-а.ларда халқ театри ташкил топиб, унда диний мавзудаги пьесалар қўйилди. С.да профессионал театр санъатининг вужудга келишида ҳаваскорлик тўгараклари муҳим роль ўйнади. 19-а.нинг 1-ярмида ҳаваскорларнинг драма тўгаралари тузила бошлади, улар У. Шекспир, Ф. Шиллер, Н. Гоголь асарларини саҳналаштирди. 1890 й. Мартинда қурилган Миллий уй саҳнасида маҳаллий муаллифлардан Я. Халупка, Я. Паларик, П. Гвездослав, Й. Тайовский пьесалари қўйилди. 1920 й. Братиславада биринчи словак профессионал театри барпо этилди. 20-а.нинг 2-ярмида Братислава, Жилин, Кошице, БанскаБистрица, Прешовда янги театрлар ишлай бошлади. Й. Будский, И. Лихард, Т. Раковский каби реж.лар, М. Краловичова, К. Махата, Ю. Пантик, М. Грегор каби актёрлар машҳур. Театр кадрлари Братиславадаги Олий театр мактабида тайёрланади.

    Ўзбекистон — С. муносабатлари. Ўзбекистон Республикаси Президенти И. Каримовнинг 1997 й. янв.да С.га қилган ташрифи чоғида имзоланган икки томонлама ҳужжатлар ЎзР билан С.нинг ўзаро ҳамкорлиги учун ҳуқуқий асос яратди. Бу ҳужжатлар орасида ўзаро муносабат ва ҳамкорлик асослари тўғрисидаги шартнома, сармояларни ўзаро қимоялаш ва рағбатлантириш ҳамда савдоиқтисодий ва илмийтехникавий ҳамкорлик ҳақидаги битим алоҳида ўрин олади. Кейинги йилларда Ўзбекистон — С. муносабатлари ҳукуматлар, парламентлар, экспертлар, тадбиркорлар даражасида ривожланиб келди. Ўзбекистон — С. ҳукуматлараро қўшма комиссияси ишлай бошлади. Ана шуларнинг натижаси ўлароқ икки томонлама товар айланмаси 2002 й. 8,2 млн. AҚШ долларини ташкил этди. 2003 й. мартда С. Президенти Р. Шустернинг Ўзбекистонга ташрифи натижасида имзоланган икки томонлама солиқ солиш ва мулкдан келадиган даромаддан солиқтўлашдан бош тортишнинг олдини олиш тўғрисидаги битим, Ўзбекистон Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки билан С. «Эксибанк»и ўртасида ҳамкорлик тўғрисидаги меморандум икки мамлакатнинг ўзаро муносабатлари ни янада ривожлантиришга хизмат қилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.