Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Sloveniya Sloveniya Respublikasi

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 463–467-b. — ziyouz.com

    Sloveniya Sloveniya Respublikasi SLOVENIYA (Slovenija) Sloveniya Respublikasi (Republika Slovenija) — Bolqon ya.o.ning şim.garbida joylaşgan davlat. Mayd. 20,3 ming km2. Aholisi 1,93 mln. kişi (2002). Poytaxti — Lyublyana ş. Ma'muriy jihatdan 62 tumanga bölingan.

    Davlat tuzumi. S. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 y. 23 dek. da qabul qilingan; unga 1997 va 2000 y.larda tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (2002 y.dan Yanez Drnovşek). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament — Davlat majlisi va Davlat Kengaşi, ijroçi hokimiyatni rais boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. S. — asosan, toğli mamlakat. Şim.ğarb va şim.da Şarqiy Alp tizmasi, jan.da Dinara yassitoğligining şim. çekkasi, jan.ğarbda ğaroyib ğorlari b-n maşxur bölgan Karst platosi bor. Şarkda va Adriatika dengizining Triyest qöltiği sohilida çoğroq pasttekisliklar joylaşgan. Qörğoşinrux rudalari, simob, bir oz miqdorda qönğir kömir, lignit, neft, barit, binokorlik materiallari konlari mavjud. Iqlimi mö'tadil, kontinental. Asosiy daryolari — Sava, Drava (Dunay irmoqlari). Toğlarda muz va karst köllari bor. S. hududining 46% ga yaqini örmon, baland toğlarda buk va eman örmonlari toğ yonbağirlarida aralaş va ignabargli örmonlar b-n almaşinadi. Kattagina maydonlar — yaylov. Hayvonot dunyosi qönğir ayiq, buğu, toğ eçkisi, kemiruvçilar va turli parrandalardan iborat. Triglav milliy boği taşkil etilgan.

    Aholisi. Asosiy aholisi slovenlar (90%); xorvat, serblar ham yaşaydi. Şahar aholisi 51,5%. Dindorlarining aksariyati xristian (katolik)lar. Rasmiy til —sloven tili. Yirik şaharlari: Lyublyana, Maribor.

    Tarixi. S. hududida qadimdan keltilliriy qabilalari yaşagan. Mil. av. 1-a.da Rim davlati bosib olgan. 6—7-a. larda bu yerga slavyan (sloven)lar kelib örnaşgan. 7-a.da Karantaniya deb ataluvçi ilk davlat paydo bölgan. 11 — 13-a. larda S hududida Karintiya, Ştiriya, Krayna va b. knyazliklar paydo böldi. 1282 y. S.ning katta qismi Gabsburglar yermulki tarkibiga kirdi va 16-a. boşlariga kelib, barça sloven yerlari qöşib olindi. 1478, 1515, 1573 y.larda dehqonlarning qözğolonlari böldi. 18-a. ning 2-yarmida ötkazilgan islohotlar tufayli iqtisodiy jonlaniş röy berdi. 1848—49 y.lardagi inqiloblar natijasida yersuv munosabatlari yemirilib, pultovar munosabatlari rivojlana boşladi. 1914—18 y.larda milliy harakat avj oldi. 1918 y.dan S. yerlari Serb, xorvat, slovenlar qirolligi (1929 y.dan Yugoslaviya qirolligi)ga birlaşdi. 1941 y. Yugoslaviya faşistlar bosqiniga duçor bölib, S. yerlarini Italiya b-n Germaniya bölib oldi. 1945 y. 15 mayda ozod qilindi. 1946 y.gi Parij sulh şartnomasiga binoan, Yugoslaviya b-n qayta qöşilib, 1991 y.gaça uning tarkibidagi respublikalardan biriga aylandi. 1991 y. 25 iyunda respublika Skupşçinasi S.ning davlat mustaqilligini e'lon qildi va Yugoslaviya tarkibidan çiqqanligini bildirdi. S. — 1992 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 y. 27 dek.da tan olgan va 1995 y. 16 yanv. dan diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 25 iyun — S. davlatçiligi kuni (1991).

    Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Liberal demokratiya partiyasi, 1913 y. asos solingan S. liberal partiyasining davomçisi sifatida 1989 y.da qayta tiklangan; S. demokratik partiyasi, 1992 y. tuzilgan; Sotsialdemokratlar Yagona röyxati partiyasi, 1992 y. asos solingan; Kökatparvarlar partiyasi, 1992 y. taşkil etilgan; S. xalq partiyasi, 2000 y. tuzilgan; S. milliy partiyasi; S. sotsialdemokratik partiyasi, 1989 y. asos solingan; S. pensionerlar demokratik partiyasi. S. mustaqil kasaba uyuşmalari birlaşmasi; S. mustaqilligi yangi kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi.

    Xöjaligi. S. — industrialagrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 35%, q.x. ning uluşi 5%, xizmat körsatiş sohasining uluşi 60%.

    Sanoati. Qörğoşinrux, polimetall rudalar, qönğir kumir, boksit, surma, simob qazib olinadi. Yesenitse, Ştore, Ravneda qora metallurgiya, Mejitse, Kidriçevoda rangli va kora metallurgiya korxonalari bor. Maşinasozlik, sellyulozaqoğoz sanoati va metall işlaş — sanoatning yetakçi tarmoği. Maribor, Lyublyana, Sele, Krandagi z-dlarda gidroturbinalar, yuk avtomobillari, avtobus, mototsikl, rözğor asboblari, elektrotexnika buyumlari va b. işlab çiqariladi. Kimyo va elektrkimyo sanoati (jumladan, karbid kalsiy i.ç.) rivojlangan. Yoğoçsozlik, kemasozlik, töqimaçilik, poligrafiya, q.x. maşinasozligi, könpoyabzal, oziq-ovqat, jumladan, vinoçilik sanoati korxonalari bor. Elektr energiyasi GES larda hosil qilinadi (yiliga örtaça 12,6 mlrd. kVtsoat). Asosiy sanoat markazlari: Lyublyana, Maribor.

    Qişloq xöjaligi sermahsul. Göştsut çorvaçiligi rivojlangan, qoramol, çöçqa, ot. qöy boqiladi. Dehqonçilikda kartoşka, buğdoy, makkajöxori, suli, arpa, tariq, xmel, qand lavlagi, ziğir ekiladi. Boğdorçilik va tokçilik rivojlangan.

    Tra nsportida t.y. uzunligi 1,2 ming km, avtomobil yöllari uz. 14,7 ming km. Dengiz porti — Koper. Xorijiy sayyohlik yaxşi yölga qöyilgan. Çetga yuk avtomobillari, avtobuslar, töqimaçilik, kimyo sanoati va q.x. mahsulotlari çiqaradi. Çetdan avtomatika va aloka vositalari, maşina va uskunalar, iste'mol tovarlari oladi. Pul birligi tolar.

    Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. S.da 8 yillik maktab ta'limning asosiy böğini hisoblanadi. Töliq örta ma'lumotni gimnaziya beradi. Malakali işçilar tayyorlaydigan maktablar, q.x., texnika va b. sohalarga ixtisoslaşgan maktablar bor. 26 oliy öquv yurti mavjud. Yiriklari: Lyublyana un-ti (1595—96), Oliy ped. maktabi va b. Köp ilmiy muassasalar — S. Fan va san'at akademiyasi (1921), Geol., Tabiat va tarix yodgorliklarini saqlaş, Işçilar harakati tarixi i.t. institutlari, Lyublyana unti huzuridagi Yadro tadqiqotlari inti, mintaqaviy ilmiy va madaniy-ma'rifiy jamiyatlar Lyublyanada joylaşgan. 168 ta yirik kutubxona (jumladan, Milliy va un-t kutubxonasi), 94 ta muzey (jumladan, milliy va zamonaviy galereyalar, milliy, etn. va şahar muzeylari) bor.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz.lari: «Delo» («Iş», mustaqil kundalik gaz., 1959 y.dan), «Drujina» («Oila», haftanoma, 1952 y.dan), «In» («Sloveniyadan xabarlar», ingliz va sloven tillarida çiqadigan haftanoma), «Mladina» («Yoşlar», haftanoma, 1942 y.dan), «Slovenets» («Sloveniyalik», kundalik gaz., 1991 y.dan), «Slovenske novitse» («Sloveniya yangiliklari», kundalik gaz., 1991 y.dan), «Veçer» («Oqşom», kundalik gaz., 1945 y.dan). S. telegraf agentligi (STA) S. Respublikasi axborot agentligi bölib, 1991 y. asos solingan. S. Radio va televideniyesi faoliyat körsatadi; radioeşittiriş 1928 y.dan, telekörsatuv 1958 y.dan boşlangan. 3 davlat radio dasturi va 2 davlat telekanali mavjud. Eşittiriş va körsatuvlar sloven, venger, italyan tillarida olib boriladi.

    Adabiyoti. S. yozma adabiyoti 10-a. dan boşlangan. Uning rivojlanişida boy xalqoğzaki ijodiyoti muhim rol öynagan. Ruhoniy P. Trubar (1508—86) sloven alifbosini işlab çiqib, sloven tilida liniy adabiyotlar naşr ettirdi. S. Krel. Yu. Dalmatin, A. Boxoriç uning işini davom ettirdi. 18-a.da Yevropa Uyğoniş davri ğoyalari ta'sirida dunyoviy adabiyot vujudga kelib, rivojlandi. Dramaturg A. T. Linxart va şoir V. Vodnik ijodiyoti şu davrga töğri keldi. F. Preşern (1800—49) ijodi («Poeziya», 1847) sloven va yevropa adabiyotida muhim voqea böldi, uning asarlari S.da romantizmning karor topişida katta rol öynadi. F. Levstik sloven nazmi, nasri va adabiy tanqidçiligida realistik oqimni boşlab berdi. Uning izdoşlari — avvalo tarixiy qissa va romanlari b-n tanilgan Y. Yurçiç, yozuvçi va şoirlardan Y. Strirar, I. Tavçar, Ya. Kersnik, S. Yenko, S. Gregorçiç, A. Aşkers realizmni yuqori poğonaga kötardilar.

    19-a. oxiri — 20-a. boşlarida «Sloven moderni» ijodiy guruqi (nasrda Y. Sankar, D. Kette, nazmda O. Jupançiç va b.) adabiy jarayonni rivojlantirdi. Guruh a'zolari öşa paytda Yevropada urf bölgan naturalizm, impressionizm, simvolizm şe'riy usullaridan foydalanib, ijtimoiy va milliy tengsizlikka qarşi norozilik kayfiyatini ifodaladilar. 20—30y.larda şoirlardan O. Jupançiç, A. Gradnik, yozuvçi va dramaturglardan F. Bevk, Yu. Kozak, B. Kreft, P. Vorans xalq xayotini haqqoniy aks ettirdilar. 2-jahon uruşi yillaridagi ozodlik kuraşi davrida şe'riyat yetakçi janr buldi. Partizan şoirlar M. Bor, K. DestovnikKayux, T. Selişkar, E. Kotsbek va b. öz şe'rlari b-n xalqni kuraşga da'vat etdilar. Uruşdan keyingi yillarda Ya. Menart, L. Krakar, T. Pavçek, K. Koviç şe'riyatida, M. Mixeliç, P.Zidar, V. Kavçiç qissa va romanlarida, P. Kozak, D. Smole, P. Bojiç pyesalarida inson ahvolruhiyati çuqur tahlil qilinib, voqealar silsilasi juşqin ifodalab berildi, turli ğoyalar kuraşi xolisona aks ettirildi.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. S. hududida mil. av. 1-a. va mil. 4-a.larda Qad. Rim şaharlari (Emona, xrz Lyublyana; Petovio, hoz. Ptuy) mavjud bölgan. Ulardagi istehkomlar, ibodatxonalar, osma quvurlarning qoldiqlari hozirgaça saqlangan. Örta asrlardan roman uslubidagi (Stiçnadagi çerkov, 1136 — 56), gotika uslubidagi (Ptuydagi çerkov, 1260—70. PtuyskGora qişloğidagi çerkov, 15-a. boşi) ibodatxonalar qolgan. 15— 16-a.lar me'morligida Uyğoniş davri belgilari seziladi. 17—18-a. larda barokko uslubi yoyildi, bu uslub çerkovlar (Lyublyanadagi avliyo Yakov çerkovi, 1613— 15; Ursulin çerkovi, 1718—26), ratuşalar, favvoralar (Lyublyanadagi F. Robba favvorasi, 1751) va ş.k.lar qurilişida namoyon böldi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida Y. Pleçnik, I. Vurnik, V. Şubits kabi me'morlar ijodida milliy an'analar va qad. me'moriy uslublar b-n bir katorda «modern» uslubidan ham foydalanildi. 1945 y.dan keyin erkin rejali yangi şaharlar, sanoat r-nlari, köp qavatli turar joy majmualari, jamoat markazlari, Koper, Piran va b. kurortşaharlar, sayyohlik maskanlari kurila boşladi. Dengiz böylarida devorlari toşdan tiklanib, tomi çerepitsa b-n yopilgan, şarqiy va toğ oldi joylarida yoğoç va guvaladan tiklanib, tomi poxol va taxtaçalar b-n yopilgan uylar köproq uçraydi.

    S. hududida paleolit davriga mansub suyakdan yasalgan buyumlar, neolit davriga oid çorpoya ustiga kurilgan binolarning krldiklari, jimjimador naqşlangan sopol idişlar topilgan. Jez davridan jez haykalçalar, naqşin şamşir va b. saqlangan. 9—12-a.lar slavyan kabrlaridagi kumuş zargarlik buyumlari öyma naqş b-n ziynatlangan. 12— 13-a.larda çerkovlar toş öymakorligi va burtma gullar b-n bezatilgan. 14-a.da yoğoç haykaltaroşligi paydo böldi (Solçavdagi «Bibi Maryam» çerkovi). 16-a.da portret va dunyoviy rang-tasvir san'ati rivojlandi, çerkov devorlariga rayem soliş urf böldi. Metall, yoğoç va sopol buyumlar yasaşga kirişildi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida F. Kovçiç rasmlari, L. Yanşa manzaralari, I. Tomins portretlari maşhur böldi. 20-a. rassomlaridan F. Tratnik, G. Kos, F. Mixeliç, haykaltaroşlaridan F. Berneker, L. Dolinar ijodi diqqatga sazovor. Amaliy bezak san'ati turlari rivojlangan.

    Musiqasi. Köpgina xalq kuylariga nemisavstriya hamda venger xalq musiqa an'analarining yaqinligi xos. S.da mavsum, marosim (koledalar), tarixiy, qahramonlik, sevgi, hazil qöşiqlari mavjud. Köp ovozli kuylaş keng tarqalgan. Xalq çolğu asboblardan lab garmonikasi, skripka, klarnet va b. mavjud. Professional musika san'ati monastirlarda (12-a.dan) hamda çerkovlar huzuridagi aşula maktablari (13-a. dan)da rivoj topdi. Ilk kompozitorlar orasida Ya. Gallus (diniy va dunyoviy köp ovozli asarlar yaratgan) alohida ajralib turadi. 17-a. kompozitorlaridan vokal va çolğu asarlar mualliflari G. Plavets (Plauts), Ya. B. Dolar, I. Poş (Poxius) barakali ijod qildilar. 18-a.da Lyublyanada Filarmoniya akademiyasi taşkil etildi. Ya. Zupan, Ya. Novak dastlabki operalarni yozdilar. 1892 y. Lyublyanada S. teatri oçildi, 1919 y. konservatoriya (1939 y.dan Musika akademiyasi), 1934 y. Musika tarixi inti, 1939 y.da filarmoniya iş boşladi. 20-a.ning 2-yarmida S. radio va televideniyesi huzurida xor va estrada orkestri, Lyublyana un-ti huzurida musiqaşunoslik in-ti taşkil etildi. Zamonaviy kompozitorlardan D. Şvara, P. Ramovş, I, Petriç; dirijyorlardan S. Xubad, D. Jebre, sozandalardan D. Tomişiç, M. Lipovşeş, I. Ozim, xonandalardan L. Koroşeç, V. Bukovetslar maşhur.

    Teatri. 17-a.da nemis va lotin tillarida dastlabki tomoşalar — «maktab dramasi» va diniy mavzudagi dramalar körsatila boşlagan, sung dunyoviy teatrlar ham paydo bulgan. 1765 y. Lyublyanada doimiy işlaydigan Tabaka teatri oçilib, unda nemis tilida A. Iffland, A. Kotsebu, 19-a.dan F. Şiller va b. mualliflarning pyesalari kursatilgan. 1789 y. birinçi sloven pyesasi — A. Linxartning «Mitska — jupan qizi» pyesasi sahnalaştirildi. 1867 y. taşkil etilgan Teatr jamiyati, asosan, sloven dramaturglarining asarlarini kursata boşladi. 1va 2-jahon uruşlari urtasidagi davrda Sloven milliy teatr truppasi kaytadan taşkil etildi, 20-a.ning 2-yarmida yangi teatrlar barpo etildi. Lyublyanada Eksperimental (1956 y.dan), bolalar teatrlari, quğirçoq teatr, Teatr san'ati akademiyasi, Sloven teatr muzeyi işlaydi.

    Özbekiston — S. munosabatlari. 2003 y. okt.da S. Taşqi işlar vazirining Özbekistonga taşrifi vaqtida sarmoyalarni uzaro rağbatlantiriş va himoya qiliş töğrisida bitim hamda ikki mamlakat taşqi işlar vazirliklari örtasida hamkorlikka oid bayonnoma imzolandi. Ikki mamlakat urtasida tovar aylanmasi 2002 y.da 2,1 mln. AQŞ dollarini taşkil etganligi ta'kidlanib, kelgusida hukumatlar, parlamentlar urtasidagi alokalarni va iqtisodiy hamkorlikni rivojlantiriş haqida kelişib olindi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СЛОВЕНИЯ (Slovenija) Словения Республикаси (Republika Slovenija) — Болқон я.о.нинг шим.гарбида жойлашган давлат. Майд. 20,3 минг км2. Аҳолиси 1,93 млн. киши (2002). Пойтахти — Любляна ш. Маъмурий жиҳатдан 62 туманга бўлинган.

    Давлат тузуми. С. — республика. Амалдаги конституцияси 1991 й. 23 дек. да қабул қилинган; унга 1997 ва 2000 й.ларда тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (2002 й.дан Янез Дрновшек). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент — Давлат мажлиси ва Давлат Кенгаши, ижрочи ҳокимиятни раис бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. С. — асосан, тоғли мамлакат. Шим.ғарб ва шим.да Шарқий Альп тизмаси, жан.да Динара ясситоғлигининг шим. чеккаси, жан.ғарбда ғаройиб ғорлари б-н машхур бўлган Карст платоси бор. Шаркда ва Адриатика денгизининг Триест қўлтиғи соҳилида чоғроқ пасттекисликлар жойлашган. Қўрғошинрух рудалари, симоб, бир оз миқдорда қўнғир кўмир, лигнит, нефть, барит, бинокорлик материаллари конлари мавжуд. Иқлими мўътадил, континентал. Асосий дарёлари — Сава, Драва (Дунай ирмоқлари). Тоғларда муз ва карст кўллари бор. С. ҳудудининг 46% га яқини ўрмон, баланд тоғларда бук ва эман ўрмонлари тоғ ёнбағирларида аралаш ва игнабаргли ўрмонлар б-н алмашинади. Каттагина майдонлар — яйлов. Ҳайвонот дунёси қўнғир айиқ, буғу, тоғ эчкиси, кемирувчилар ва турли паррандалардан иборат. Триглав миллий боғи ташкил этилган.

    Аҳолиси. Асосий аҳолиси словенлар (90%); хорват, серблар ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 51,5%. Диндорларининг аксарияти христиан (католик)лар. Расмий тил —словен тили. Йирик шаҳарлари: Любляна, Марибор.

    Тарихи. С. ҳудудида қадимдан кельтиллирий қабилалари яшаган. Мил. ав. 1-а.да Рим давлати босиб олган. 6—7-а. ларда бу ерга славян (словен)лар келиб ўрнашган. 7-а.да Карантания деб аталувчи илк давлат пайдо бўлган. 11 — 13-а. ларда С ҳудудида Каринтия, Штирия, Крайна ва б. князликлар пайдо бўлди. 1282 й. С.нинг катта қисми Габсбурглар ермулки таркибига кирди ва 16-а. бошларига келиб, барча словен ерлари қўшиб олинди. 1478, 1515, 1573 й.ларда деҳқонларнинг қўзғолонлари бўлди. 18-а. нинг 2-ярмида ўтказилган ислоҳотлар туфайли иқтисодий жонланиш рўй берди. 1848—49 й.лардаги инқилоблар натижасида ерсув муносабатлари емирилиб, пултовар муносабатлари ривожлана бошлади. 1914—18 й.ларда миллий ҳаракат авж олди. 1918 й.дан С. ерлари Серб, хорват, словенлар қироллиги (1929 й.дан Югославия қироллиги)га бирлашди. 1941 й. Югославия фашистлар босқинига дучор бўлиб, С. ерларини Италия б-н Германия бўлиб олди. 1945 й. 15 майда озод қилинди. 1946 й.ги Париж сулҳ шартномасига биноан, Югославия б-н қайта қўшилиб, 1991 й.гача унинг таркибидаги республикалардан бирига айланди. 1991 й. 25 июнда республика Скупшчинаси С.нинг давлат мустақиллигини эълон қилди ва Югославия таркибидан чиққанлигини билдирди. С. — 1992 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 й. 27 дек.да тан олган ва 1995 й. 16 янв. дан дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 25 июнь — С. давлатчилиги куни (1991).

    Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Либерал демократия партияси, 1913 й. асос солинган С. либерал партиясининг давомчиси сифатида 1989 й.да қайта тикланган; С. демократик партияси, 1992 й. тузилган; Социалдемократлар Ягона рўйхати партияси, 1992 й. асос солинган; Кўкатпарварлар партияси, 1992 й. ташкил этилган; С. халқ партияси, 2000 й. тузилган; С. миллий партияси; С. социалдемократик партияси, 1989 й. асос солинган; С. пенсионерлар демократик партияси. С. мустақил касаба уюшмалари бирлашмаси; С. мустақиллиги янги касаба уюшмалари конфедерацияси.

    Хўжалиги. С. — индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 35%, қ.х. нинг улуши 5%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 60%.

    Саноати. Қўрғошинрух, полиметалл рудалар, қўнғир кумир, боксит, сурма, симоб қазиб олинади. Есенице, Шторе, Равнеда қора металлургия, Межице, Кидричевода рангли ва кора металлургия корхоналари бор. Машинасозлик, целлюлозақоғоз саноати ва металл ишлаш — саноатнинг етакчи тармоғи. Марибор, Любляна, Целе, Крандаги з-дларда гидротурбиналар, юк автомобиллари, автобус, мотоцикл, рўзғор асбоблари, электротехника буюмлари ва б. ишлаб чиқарилади. Кимё ва электркимё саноати (жумладан, карбид кальций и.ч.) ривожланган. Ёғочсозлик, кемасозлик, тўқимачилик, полиграфия, қ.х. машинасозлиги, кўнпойабзал, озиқ-овқат, жумладан, виночилик саноати корхоналари бор. Электр энергияси ГЭС ларда ҳосил қилинади (йилига ўртача 12,6 млрд. кВтсоат). Асосий саноат марказлари: Любляна, Марибор.

    Қишлоқ хўжалиги сермаҳсул. Гўштсут чорвачилиги ривожланган, қорамол, чўчқа, от. қўй боқилади. Деҳқончиликда картошка, буғдой, маккажўхори, сули, арпа, тариқ, хмель, қанд лавлаги, зиғир экилади. Боғдорчилик ва токчилик ривожланган.

    Тра нспортида т.й. узунлиги 1,2 минг км, автомобиль йўллари уз. 14,7 минг км. Денгиз порти — Копер. Хорижий сайёҳлик яхши йўлга қўйилган. Четга юк автомобиллари, автобуслар, тўқимачилик, кимё саноати ва қ.х. маҳсулотлари чиқаради. Четдан автоматика ва алока воситалари, машина ва ускуналар, истеъмол товарлари олади. Пул бирлиги толар.

    Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. С.да 8 йиллик мактаб таълимнинг асосий бўғини ҳисобланади. Тўлиқ ўрта маълумотни гимназия беради. Малакали ишчилар тайёрлайдиган мактаблар, қ.х., техника ва б. соҳаларга ихтисослашган мактаблар бор. 26 олий ўқув юрти мавжуд. Йириклари: Любляна ун-ти (1595—96), Олий пед. мактаби ва б. Кўп илмий муассасалар — С. Фан ва санъат академияси (1921), Геол., Табиат ва тарих ёдгорликларини сақлаш, Ишчилар ҳаракати тарихи и.т. институтлари, Любляна унти ҳузуридаги Ядро тадқиқотлари инти, минтақавий илмий ва маданий-маърифий жамиятлар Люблянада жойлашган. 168 та йирик кутубхона (жумладан, Миллий ва ун-т кутубхонаси), 94 та музей (жумладан, миллий ва замонавий галереялар, миллий, этн. ва шаҳар музейлари) бор.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ.лари: «Дело» («Иш», мустақил кундалик газ., 1959 й.дан), «Дружина» («Оила», ҳафтанома, 1952 й.дан), «Ин» («Словениядан хабарлар», инглиз ва словен тилларида чиқадиган ҳафтанома), «Младина» («Ёшлар», ҳафтанома, 1942 й.дан), «Словенец» («Словениялик», кундалик газ., 1991 й.дан), «Словенске новице» («Словения янгиликлари», кундалик газ., 1991 й.дан), «Вечер» («Оқшом», кундалик газ., 1945 й.дан). С. телеграф агентлиги (СТА) С. Республикаси ахборот агентлиги бўлиб, 1991 й. асос солинган. С. Радио ва телевидениеси фаолият кўрсатади; радиоэшиттириш 1928 й.дан, телекўрсатув 1958 й.дан бошланган. 3 давлат радио дастури ва 2 давлат телеканали мавжуд. Эшиттириш ва кўрсатувлар словен, венгер, итальян тилларида олиб борилади.

    Адабиёти. С. ёзма адабиёти 10-а. дан бошланган. Унинг ривожланишида бой халқоғзаки ижодиёти муҳим роль ўйнаган. Руҳоний П. Трубар (1508—86) словен алифбосини ишлаб чиқиб, словен тилида линий адабиётлар нашр эттирди. С. Крель. Ю. Далматин, А. Бохорич унинг ишини давом эттирди. 18-а.да Европа Уйғониш даври ғоялари таъсирида дунёвий адабиёт вужудга келиб, ривожланди. Драматург А. Т. Линхарт ва шоир В. Водник ижодиёти шу даврга тўғри келди. Ф. Прешерн (1800—49) ижоди («Поэзия», 1847) словен ва европа адабиётида муҳим воқеа бўлди, унинг асарлари С.да романтизмнинг карор топишида катта роль ўйнади. Ф. Левстик словен назми, насри ва адабий танқидчилигида реалистик оқимни бошлаб берди. Унинг издошлари — аввало тарихий қисса ва романлари б-н танилган Й. Юрчич, ёзувчи ва шоирлардан Й. Стрирар, И. Тавчар, Я. Керсник, С. Енко, С. Грегорчич, А. Ашкерц реализмни юқори поғонага кўтардилар.

    19-а. охири — 20-а. бошларида «Словен модерни» ижодий гуруқи (насрда Й. Цанкар, Д. Кетте, назмда О. Жупанчич ва б.) адабий жараённи ривожлантирди. Гуруҳ аъзолари ўша пайтда Европада урф бўлган натурализм, импрессионизм, символизм шеърий усулларидан фойдаланиб, ижтимоий ва миллий тенгсизликка қарши норозилик кайфиятини ифодаладилар. 20—30й.ларда шоирлардан О. Жупанчич, А. Градник, ёзувчи ва драматурглардан Ф. Бевк, Ю. Козак, Б. Крефт, П. Воранц халқ хаётини ҳаққоний акс эттирдилар. 2-жаҳон уруши йилларидаги озодлик кураши даврида шеърият етакчи жанр булди. Партизан шоирлар М. Бор, К. ДестовникКаюх, Т. Селишкар, Э. Коцбек ва б. ўз шеърлари б-н халқни курашга даъват этдилар. Урушдан кейинги йилларда Я. Менарт, Л. Кракар, Т. Павчек, К. Кович шеъриятида, М. Михелич, П.Зидар, В. Кавчич қисса ва романларида, П. Козак, Д. Смоле, П. Божич пьесаларида инсон аҳволруҳияти чуқур таҳлил қилиниб, воқеалар силсиласи жушқин ифодалаб берилди, турли ғоялар кураши холисона акс эттирилди.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. С. ҳудудида мил. ав. 1-а. ва мил. 4-а.ларда Қад. Рим шаҳарлари (Эмона, хрз Любляна; Петовио, ҳоз. Птуй) мавжуд бўлган. Улардаги истеҳкомлар, ибодатхоналар, осма қувурларнинг қолдиқлари ҳозиргача сақланган. Ўрта асрлардан роман услубидаги (Стичнадаги черков, 1136 — 56), готика услубидаги (Птуйдаги черков, 1260—70. ПтуйскГора қишлоғидаги черков, 15-а. боши) ибодатхоналар қолган. 15— 16-а.лар меъморлигида Уйғониш даври белгилари сезилади. 17—18-а. ларда барокко услуби ёйилди, бу услуб черковлар (Люблянадаги авлиё Яков черкови, 1613— 15; Урсулин черкови, 1718—26), ратушалар, фавворалар (Люблянадаги Ф. Робба фаввораси, 1751) ва ш.к.лар қурилишида намоён бўлди. 19-а. охири — 20-а. бошларида Й. Плечник, И. Вурник, В. Шубиц каби меъморлар ижодида миллий анъаналар ва қад. меъморий услублар б-н бир каторда «модерн» услубидан ҳам фойдаланилди. 1945 й.дан кейин эркин режали янги шаҳарлар, саноат р-нлари, кўп қаватли турар жой мажмуалари, жамоат марказлари, Копер, Пиран ва б. курортшаҳарлар, сайёҳлик масканлари курила бошлади. Денгиз бўйларида деворлари тошдан тикланиб, томи черепица б-н ёпилган, шарқий ва тоғ олди жойларида ёғоч ва гуваладан тикланиб, томи похол ва тахтачалар б-н ёпилган уйлар кўпроқ учрайди.

    С. ҳудудида палеолит даврига мансуб суякдан ясалган буюмлар, неолит даврига оид чорпоя устига курилган биноларнинг крлдиклари, жимжимадор нақшланган сопол идишлар топилган. Жез давридан жез ҳайкалчалар, нақшин шамшир ва б. сақланган. 9—12-а.лар славян кабрларидаги кумуш заргарлик буюмлари ўйма нақш б-н зийнатланган. 12— 13-а.ларда черковлар тош ўймакорлиги ва буртма гуллар б-н безатилган. 14-а.да ёғоч ҳайкалтарошлиги пайдо бўлди (Сольчавдаги «Биби Марям» черкови). 16-а.да портрет ва дунёвий ранг-тасвир санъати ривожланди, черков деворларига раем солиш урф бўлди. Металл, ёғоч ва сопол буюмлар ясашга киришилди. 18-а. охири — 19-а. бошларида Ф. Ковчич расмлари, Л. Янша манзаралари, И. Томинц портретлари машҳур бўлди. 20-а. рассомларидан Ф. Тратник, Г. Кос, Ф. Михелич, ҳайкалтарошларидан Ф. Бернекер, Л. Долинар ижоди диққатга сазовор. Амалий безак санъати турлари ривожланган.

    Мусиқаси. Кўпгина халқ куйларига немисавстрия ҳамда венгер халқ мусиқа анъаналарининг яқинлиги хос. С.да мавсум, маросим (коледалар), тарихий, қаҳрамонлик, севги, ҳазил қўшиқлари мавжуд. Кўп овозли куйлаш кенг тарқалган. Халқ чолғу асбоблардан лаб гармоникаси, скрипка, кларнет ва б. мавжуд. Профессионал мусика санъати монастирларда (12-а.дан) ҳамда черковлар ҳузуридаги ашула мактаблари (13-а. дан)да ривож топди. Илк композиторлар орасида Я. Галлус (диний ва дунёвий кўп овозли асарлар яратган) алоҳида ажралиб туради. 17-а. композиторларидан вокал ва чолғу асарлар муаллифлари Г. Плавец (Плауц), Я. Б. Долар, И. Пош (Похиус) баракали ижод қилдилар. 18-а.да Люблянада Филармония академияси ташкил этилди. Я. Зупан, Я. Новак дастлабки операларни ёздилар. 1892 й. Люблянада С. театри очилди, 1919 й. консерватория (1939 й.дан Мусика академияси), 1934 й. Мусика тарихи инти, 1939 й.да филармония иш бошлади. 20-а.нинг 2-ярмида С. радио ва телевидениеси ҳузурида хор ва эстрада оркестри, Любляна ун-ти ҳузурида мусиқашунослик ин-ти ташкил этилди. Замонавий композиторлардан Д. Швара, П. Рамовш, И, Петрич; дирижёрлардан С. Хубад, Д. Жебре, созандалардан Д. Томишич, М. Липовшеш, И. Озим, хонандалардан Л. Корошеч, В. Буковецлар машҳур.

    Театри. 17-а.да немис ва лотин тилларида дастлабки томошалар — «мактаб драмаси» ва диний мавзудаги драмалар кўрсатила бошлаган, сунг дунёвий театрлар ҳам пайдо булган. 1765 й. Люблянада доимий ишлайдиган Табака театри очилиб, унда немис тилида А. Иффланд, А. Коцебу, 19-а.дан Ф. Шиллер ва б. муаллифларнинг пьесалари курсатилган. 1789 й. биринчи словен пьесаси — А. Линхартнинг «Мицка — жупан қизи» пьесаси саҳналаштирилди. 1867 й. ташкил этилган Театр жамияти, асосан, словен драматургларининг асарларини курсата бошлади. 1ва 2-жаҳон урушлари уртасидаги даврда Словен миллий театр труппаси кайтадан ташкил этилди, 20-а.нинг 2-ярмида янги театрлар барпо этилди. Люблянада Экспериментал (1956 й.дан), болалар театрлари, қуғирчоқ театр, Театр санъати академияси, Словен театр музейи ишлайди.

    Ўзбекистон — С. муносабатлари. 2003 й. окт.да С. Ташқи ишлар вазирининг Ўзбекистонга ташрифи вақтида сармояларни узаро рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш тўғрисида битим ҳамда икки мамлакат ташқи ишлар вазирликлари ўртасида ҳамкорликка оид баённома имзоланди. Икки мамлакат уртасида товар айланмаси 2002 й.да 2,1 млн. АҚШ долларини ташкил этганлиги таъкидланиб, келгусида ҳукуматлар, парламентлар уртасидаги алокаларни ва иқтисодий ҳамкорликни ривожлантириш ҳақида келишиб олинди.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.