Slyudalar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 467–468-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Slyudalar — jins hosil qiluvçi minerallar (alyumosilikatlar) guruhi; qatqatsimon silikatlar kiçik sinfiga mansub, murakkab va bekaror tarkibli: R,, R23 [AlSi3OJ (OH,F)2, bunda R,=K, Na; R2, = Al, Mg, Fe, Li. Bu guruh keng tarqalgan intruziv, metamorfik va çökindi toğ jinslarining jins hosil qiluvçi minerallaridan bölib, muhim foydali qazilma hisoblanadi. Yer pöstidagi umumiy mikdori 3,8%ga yetadi. S. monoklin (soxta trigonal) singoniyada kristallanadi. Tabiatda turli otqindi va metamorflaşgan toğ jinslari orasida, yirik kristallari pegmatitlarda, ba'zan yuqori va örtaça trlarda yuzaga kelgan volfram, molibden va b. foydali qazilmalarning gidrotermal konlarida uçraydi. S. yopişkrkligi va egiluvçanligi tufayli şaklini tez özgartiradi, yengil jilolanadi. S. guruhiga kiradigan minerallarning kimyoviy tarkibi özgaruvçan. Bir xil kationlarning boşqa bir kationlar b-n almaşiniş hollari juda köp uçraydi. Kimyoviy tarkibiga köra, S. quyidagi turlarga bölinadi: alyuminiyli S. — muskovit, paragonit; magnezial temirtoşli S. —flogopit, biotit, lepidomelan; litiyli S. — lipidolit, sinnvaldit, tayniolit; şuningdek, vanadiy l i S. — roskoelit; xromli S. — xromli muskovit yoki fuksit va boşqalar. S. tarkibida köpinça kamyob elementlar (Be, V, Sn, Nb, Ta, Ti, Mo, W, U, Th, Y, TR, Bi) böladi. Mineralning qatqatsimon körinişi, juda yupqa, egiluvçan va mustahkamligini saqlab qoluvçi qatlarga bölinişi S.ning paketlararo aloqasining kuçsizligi b-n boğliq. Qattiqligi 2,5—3; ziçligi 2,8 g/sm3 (muskovit), 3,3 g/sm3 (biotit), 2,2 g/sm3 (flogopit). Muskovit va flogopit rangsiz, yupqa qatlamlari şaffof; kuçsiz qönğir, binafşa, yaşil tuslari Fe2+, Mn2+, Sg2+ va b. birikmalar b-n boğliq. Temirli S.ning qönğir, jigarrang, töq yaşil va kora bölişi tarkibidagi Fe2+, Fe3+, Sg2+va b. nisbatiga boğliq. S. elektrotexnika sanoatida izolyator sifatida qamda slyuda kukuni, ötga çidamli materiallar, gulqoğozlar, slyudali karton, issiqqa çidamli böyoq, har xil keramik mahsulotlar tayyorlaşda işlatiladi. S. konlari xorijda RF (Irkuts viloyati, Kareliya, Murmansk viloyati, Kola ya.o., Saxa), Hindiston, Braziliya, AQŞ va Kanadada mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЛЮДАЛАР — жинс ҳосил қилувчи минераллар (алюмосиликатлар) гуруҳи; қатқатсимон силикатлар кичик синфига мансуб, мураккаб ва бекарор таркибли: R,, R23 [AlSi3OJ (OH,F)2, бунда R,=K, Na; R2, = Al, Mg, Fe, Li. Бу гуруҳ кенг тарқалган интрузив, метаморфик ва чўкинди тоғ жинсларининг жинс ҳосил қилувчи минералларидан бўлиб, муҳим фойдали қазилма ҳисобланади. Ер пўстидаги умумий микдори 3,8%га етади. С. моноклин (сохта тригонал) сингонияда кристалланади. Табиатда турли отқинди ва метаморфлашган тоғ жинслари орасида, йирик кристаллари пегматитларда, баъзан юқори ва ўртача трларда юзага келган вольфрам, молибден ва б. фойдали қазилмаларнинг гидротермал конларида учрайди. С. ёпишкрклиги ва эгилувчанлиги туфайли шаклини тез ўзгартиради, енгил жилоланади. С. гуруҳига кирадиган минералларнинг кимёвий таркиби ўзгарувчан. Бир хил катионларнинг бошқа бир катионлар б-н алмашиниш ҳоллари жуда кўп учрайди. Кимёвий таркибига кўра, С. қуйидаги турларга бўлинади: алюминийли С. — мусковит, парагонит; магнезиал темиртошли С. —флогопит, биотит, лепидомелан; литийли С. — липидолит, циннвальдит, тайниолит; шунингдек, ванадий л и С. — роскоэлит; хромли С. — хромли мусковит ёки фуксит ва бошқалар. С. таркибида кўпинча камёб элементлар (Be, В, Sn, Nb, Та, Ti, Mo, W, U, Th, Y, TR, Bi) бўлади. Минералнинг қатқатсимон кўриниши, жуда юпқа, эгилувчан ва мустаҳкамлигини сақлаб қолувчи қатларга бўлиниши С.нинг пакетлараро алоқасининг кучсизлиги б-н боғлиқ. Қаттиқлиги 2,5—3; зичлиги 2,8 г/см3 (мусковит), 3,3 г/см3 (биотит), 2,2 г/см3 (флогопит). Мусковит ва флогопит рангсиз, юпқа қатламлари шаффоф; кучсиз қўнғир, бинафша, яшил туслари Fe2+, Mn2+, Сг2+ ва б. бирикмалар б-н боғлиқ. Темирли С.нинг қўнғир, жигарранг, тўқ яшил ва кора бўлиши таркибидаги Fe2+, Fe3+, Сг2+ва б. нисбатига боғлиқ. С. электротехника саноатида изолятор сифатида қамда слюда кукуни, ўтга чидамли материаллар, гулқоғозлар, слюдали картон, иссиққа чидамли бўёқ, ҳар хил керамик маҳсулотлар тайёрлашда ишлатилади. С. конлари хорижда РФ (Иркутс вилояти, Карелия, Мурманск вилояти, Кола я.о., Саха), Ҳиндистон, Бразилия, АҚШ ва Канадада мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.