Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Soda

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 489–490-b. — ziyouz.com

    Soda — turli natriy karbonatlarning umumiy texnik nomi. Kalsinatsiyalangan S.— Na2CO, (natriy karbonat); kristallangan S. — Na2CO310H2O (natron), içimlik yoki oziq-ovqat S.si — NaHCO, (natriy gidrokarbonat) bor. Bulardan taşkari, kaustik S. — NaOH (öyuvçi natriyning texnik nomi) ham mavjud. S. tabiatda Na2CO310H2O hrlida, köl va mineral suv havzalarida erigan holda uçraydi. S. suvdagi eritmalaridan 32° gaça Na2CO3 10H2O, 3235°da Na2CO36H2O, 35° dan yuqorida Na,CO3H2O, 112,5° da suvsiz tuz — Na- 2CO3 kristallanadi. NaO10H2O — rangeiz kristall modda, havoda nurab turadi. Ziçligi 1450 kg/m3, 100 g suvda 0° da 20,9 g, 104° da esa 42,1 g eriydi. Kalsinatsiyalangan S. — rangsiz kristall modda, ziçligi 2530 kg/m3, suyuqlaniş t-rasi 858°; gigroskopik, suvda eruvçanligi massasiga nisbatan 6,54%(0° da) va 17,69%(20°da). Içimlik S. ham oq kristall kukun, ziçligi 2200 kg/m3, 100— 150°da parçalanadi; suvda eruvçanligi 6,54% (0° da), 9,4% (25°da), 14,1% (60°da). S.ning suvdagi eritmalari gidrolizga uçrab, kuçli işqoriy reaksiya namoyon qiladi, kislota ta'sir ettirilsa, karbonat angidrid ajralib çiqadi. S.ni sanoatda oliş usulini ilk bor 1787—89 ylarda fransuz kimyogari N. Leblan işlab çiqqan. Bu usulga muvofiq, oş tuzi NaCl ga konsentrlangan H2SO4 ta'sir ettirib, natriy sulfatga (Na2SO4) aylantiriladi, keyin Na2SO4 ni ohaktoş va kumir b-n birgalikda peçda 1000° da qizdiriş yöli b-n S. olinadi. Hoz. S.ning asosiy qismi ammiakxlorid usulida (Solve usuli) olinadi: tabiiy yoki sun'iy yöl b-n tayyorlangan namakob (NaCl) natriy karbonat Na2CO3 va kalsiy gidroksid Sa(ON)2 ta'sirida Sa va Mg qöşimçalardan tozalanadi, ammiak NH3 b-n töyintiriladi, söngra barbotaj kolonnalarida karbonizatsiyalanadi; asosiy reaksiya: N aCl + N H3+CO3+N 2O >NaHCO,+NH4Cl. Natriy gidrokarbonatni qizdiriş yöli b-n Na2CO3 olinadi.

    S. kimyo sanoatining eng muhim mahsulotlaridan; şişa, sovun va b. yuvuvçi vositalar, natriy gidroksid va natriyning boşqa birikmalarini i.ç. da, sellyuloza pişirişda, neft mahsulotlarini tozalaşda, pigmentlar olişda, «qattiq» suvni yumşatişda, tibbiyotda işlatiladi. Içimlik S. non va qandolatçilik mahsulotlari pişirişda CO2 manbai sifatida, alkogolsiz içimliklar, sun'iy mineral suvlar, yonğinni öçiruvçi tarkiblar tayyorlaşda, tibbiyotda, oğiz va tomoqni çayişda işlatiladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СОДА — турли натрий карбонатларнинг умумий техник номи. Кальцинацияланган С.— Na2CO, (натрий карбонат); кристалланган С. — Na2CO310H2O (натрон), ичимлик ёки озиқ-овқат С.си — NaHCO, (натрий гидрокарбонат) бор. Булардан ташкари, каустик С. — NaOH (ўювчи натрийнинг техник номи) ҳам мавжуд. С. табиатда Na2CO310H2O ҳрлида, кўл ва минерал сув ҳавзаларида эриган ҳолда учрайди. С. сувдаги эритмаларидан 32° гача Na2CO3 10Н2О, 3235°да Na2CO36H2O, 35° дан юқорида Na,CO3H2O, 112,5° да сувсиз туз — Na- 2CO3 кристалланади. NaO10H2O — рангеиз кристалл модда, ҳавода нураб туради. Зичлиги 1450 кг/м3, 100 г сувда 0° да 20,9 г, 104° да эса 42,1 г эрийди. Кальцинацияланган С. — рангсиз кристалл модда, зичлиги 2530 кг/м3, суюқланиш т-раси 858°; гигроскопик, сувда эрувчанлиги массасига нисбатан 6,54%(0° да) ва 17,69%(20°да). Ичимлик С. ҳам оқ кристалл кукун, зичлиги 2200 кг/м3, 100— 150°да парчаланади; сувда эрувчанлиги 6,54% (0° да), 9,4% (25°да), 14,1% (60°да). С.нинг сувдаги эритмалари гидролизга учраб, кучли ишқорий реакция намоён қилади, кислота таъсир эттирилса, карбонат ангидрид ажралиб чиқади. С.ни саноатда олиш усулини илк бор 1787—89 йларда француз кимёгари Н. Леблан ишлаб чиққан. Бу усулга мувофиқ, ош тузи NaCl га концентрланган H2SO4 таъсир эттириб, натрий сульфатга (Na2SO4) айлантирилади, кейин Na2SO4 ни оҳактош ва кумир б-н биргаликда печда 1000° да қиздириш йўли б-н С. олинади. Ҳоз. С.нинг асосий қисми аммиакхлорид усулида (Сольвэ усули) олинади: табиий ёки сунъий йўл б-н тайёрланган намакоб (NaCl) натрий карбонат Na2CO3 ва кальций гидроксид Са(ОН)2 таъсирида Са ва Mg қўшимчалардан тозаланади, аммиак NH3 б-н тўйинтирилади, сўнгра барботаж колонналарида карбонизацияланади; асосий реакция: N aCl + N Н3+СО3+Н 2О >NaHCO,+NH4Cl. Натрий гидрокарбонатни қиздириш йўли б-н Na2CO3 олинади.

    С. кимё саноатининг энг муҳим маҳсулотларидан; шиша, совун ва б. ювувчи воситалар, натрий гидроксид ва натрийнинг бошқа бирикмаларини и.ч. да, целлюлоза пиширишда, нефть маҳсулотларини тозалашда, пигментлар олишда, «қаттиқ» сувни юмшатишда, тиббиётда ишлатилади. Ичимлик С. нон ва қандолатчилик маҳсулотлари пиширишда СО2 манбаи сифатида, алкоголсиз ичимликлар, сунъий минерал сувлар, ёнғинни ўчирувчи таркиблар тайёрлашда, тиббиётда, оғиз ва томоқни чайишда ишлатилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.