Sodda gap

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 490–491-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 50%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Sodda gap — öz tarkibida birgina predikativ birlikka ega bölgan, ma'lum fikr ifodalay oladigan, grammatik va intonatsion jihatdan şakllangan sintaktik birlik (Sen kosmonavt bölmoqçimisan? Toğ tepasida töplanayotgan bulutlar tuşga borib quyuqlaşa boşlaydi. Men sizga maşq çalib beray). S. g. bir predikativ aloqani namoyon qiluvçi sodda birlik sifatida ikki yoki undan ortiq sodda predikativ birliklarning qöşilmasidan iborat bölgan qöşma gapga qaramaqarşi qöyiladi.

S.g.ning asosiy tavsiflari quyidagilardan iborat bölişi mumkin: uning muayyan söz şakllari (ran predikativ asosining tarkibiy qismlari) orqali şakllanuvçi sintaktik strukturasi va mazkur tarkibiy qismlarning özaro munosabati; uning semantik strukturasi; söz tartibi va ohang; ran predikativ asosining tarkibiy qismlari yoki predikativ asosning kengaytiruvçilari hisoblangan gap bölaklari.

S.g. tuziliş asosining miqdoriga köra, 2 turli böladi; ikki tarkibli ran, bir tarkibli ran. Ikki tarkibli gapning predikativ asosi ega va kesim bölaklaridan iborat böladi (Salqin şamollargina qizning soçlari b-n öynaşadi. Kökda tanho oy kezmoqda). Bir tarkibli gapning predikativ asosi ega yoki kesimga ega böladi. Özbek tilida bir tarkibli gaplarning quyidagi turlari bor: şaxsi aniq ran (Şu yoruğ yölda sizga zör baxtlar tilayman); şaxsi noma'lum ran (Jöjani kuzda sanaydilar); şaxsi umumlaşgan ran (Dehqon bölsang şudgor qil, mulla bölsang takror qil); şaxssiz ran (Törtbeş kundan keyin terimga tuşiladi); atov ran yoki nomlovçi ran (Ana sovuq, mana qor! Mana Ösarjonning bolasi ... Samarqand. Registon maydoni...).

S.g. yiğiq yoki yoyiq bölişi mumkin. Yiğiq S.g. boş bölaklardangina, ya'ni birgina predikativ sintagmadangina iborat böladi (Iş boşlandi. Ular kelişyapti); yoyiq S.g. boş va ikkinçi darajali bölaklardan taşkil topadi, ya'ni uning tarkibida predikativ sintagma b-n birga boşqa sintagmalar ham böladi (Nizomjon opasining gaplarini çin yurakdan eşitib ötirardi).

Ad:. Özbek tili grammatikasi. 2j., Sintaksis, T., 1976.

Azim Hojiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОДДА ГАП — ўз таркибида биргина предикатив бирликка эга бўлган, маълум фикр ифодалай оладиган, грамматик ва интонацион жиҳатдан шаклланган синтактик бирлик (Сен космонавт бўлмоқчимисан? Тоғ тепасида тўпланаётган булутлар тушга бориб қуюқлаша бошлайди. Мен сизга машқ чалиб берай). С. г. бир предикатив алоқани намоён қилувчи содда бирлик сифатида икки ёки ундан ортиқ содда предикатив бирликларнинг қўшилмасидан иборат бўлган қўшма гапга қарамақарши қўйилади.

С.г.нинг асосий тавсифлари қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин: унинг муайян сўз шакллари (ran предикатив асосининг таркибий қисмлари) орқали шаклланувчи синтактик структураси ва мазкур таркибий қисмларнинг ўзаро муносабати; унинг семантик структураси; сўз тартиби ва оҳанг; ran предикатив асосининг таркибий қисмлари ёки предикатив асоснинг кенгайтирувчилари ҳисобланган гап бўлаклари.

С.г. тузилиш асосининг миқдорига кўра, 2 турли бўлади; икки таркибли ran, бир таркибли ran. Икки таркибли гапнинг предикатив асоси эга ва кесим бўлакларидан иборат бўлади (Салқин шамолларгина қизнинг сочлари б-н ўйнашади. Кўкда танҳо ой кезмоқда). Бир таркибли гапнинг предикатив асоси эга ёки кесимга эга бўлади. Ўзбек тилида бир таркибли гапларнинг қуйидаги турлари бор: шахси аниқ ran (Шу ёруғ йўлда сизга зўр бахтлар тилайман); шахси номаълум ran (Жўжани кузда санайдилар); шахси умумлашган ran (Деҳқон бўлсанг шудгор қил, мулла бўлсанг такрор қил); шахссиз ran (Тўртбеш кундан кейин теримга тушилади); атов ran ёки номловчи ran (Ана совуқ, мана қор! Мана Ўсаржоннинг боласи ... Самарқанд. Регистон майдони...).

С.г. йиғиқ ёки ёйиқ бўлиши мумкин. Йиғиқ С.г. бош бўлаклардангина, яъни биргина предикатив синтагмадангина иборат бўлади (Иш бошланди. Улар келишяпти); ёйиқ С.г. бош ва иккинчи даражали бўлаклардан ташкил топади, яъни унинг таркибида предикатив синтагма б-н бирга бошқа синтагмалар ҳам бўлади (Низомжон опасининг гапларини чин юракдан эшитиб ўтирарди).

Ад:. Ўзбек тили грамматикаси. 2ж., Синтаксис, Т., 1976.

Азим Ҳожиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.