Söfizoda

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 836-b. — ziyouz.com

Söfizoda (taxallusi; asl ism-şarifi Muhammadşarif Egamberdi öğli) (1880.29.1, Namangan viloyati Çust ş. — 1937, Toşkent) — Özbekiston xalq şoiri (1926), ma'rifatparvar, murabbiy. 20-a.boşidagi yangi özbek adabiyotining iste'dodli vakillaridan. Öz bilimini oşiriş uçun Istanbul untiga kirgan, lekin öqişni davom ettira olmagan, Turkistonga qaytib, 1910—13 y.larda Qönğirotda öqituvçilik qilgan. S.ning dastlabki şe'rlari 19-a. 90y. lar şe'riyatining mumtoz namoyandalari Muqimiy, Furqat, Muhyilar ta'sirida maydonga kelgan. Ayniqsa, 1893 y. da Qöqonda yaşab, Muqimiy atrofidagi şoirlar bilan yaqin munosabatda bölişi S. dunyoqaraşining şakllanişida, badiiy mahoratining ösişida öziga xos maktab bölgan. «Vahşiy» taxallusi bilan mansabmartaba yölida öz millatini sotib ketuvçi xoin va riyokor mahalliy amaldorlarni foş etuvçi keskin hajviyalar yozgan. Uşbu hajviyalar uçun «dahriy» deb e'lon qilinib, qatl etişga hukm etilgan. Şoir qoçişga, 1900 —13 y.larda ona diyoridan uzoqda hayot keçirişga majbur bölgan. 1899 y.dan S. Çustda (2 yil), Misr viloyatida yaşagan. Tiflis, Bokuda, söng esa Arabiston, Hindiston, Turkiyada bölgan. Şe'rlari bilan Kavkaz va Orenburg matbuotida, Toşkentda çiqadigan «Turkiston viloyatining gazeta», «Sadoi Turkiston» gaz.larida faol qatnaşib turgan. Nihoyat, 1913 y.ning oxirlarida Çustga qaytib, yangi usuldagi maktab oçgan. Bu maktab öz davrida şaharda dunyoviy bilim örgatuvçi yagona ilm öçoği bölgan. Bundan taşqari, u Kamarsadada ham bolalar uçun «Dorulaytom» (Yetimlar uyi) va katgalar uçun keçki kurslar oçgan. Lekin bu maktablar tezda yopib qöyilgan. «Muallifni quvib, maktabilani yopgan çustilar, bizlar...» deb boşlanadigan kinoya va qoçiriqlar töla şe'ri matbuotda e'lon qilingaç, S. yana ta'qibga uçrab, öz vatanidan boş olib ketişga majbur bölgan. 1915 y. Hindistonda, keyinroq Afğonistonda yaşagan. Bu vaqtda u özining «Siroj ulaxbor» («Xabar ziyosi») dagi forsiy şe'rlari bilan amir Habibullohon nazariga tuşgan va uning ruxsati bilan maktab oçib, iş boşlagan (1918). Köp ötmay, yangi amir Omonullohon uni maorif vazirligiga işga olgan.

1919 y.da u Afğoniston delegatsiyasiga tarjimon bölib, Turkistonga kelgan va ulardan uzr sörab, yurtida qolgan. Biroq uning ona yurtidagi hayoti yana notinç keçgan. Nihoyat, şöro hukumati tomonidan tazyiq ostiga olinib, 1937 y.da qatağon qilingan.

As: Taronalar, T., 1968; Ajziy, Söfizoda, Ibrat [Tanlangan asarlar], T., 1999.

Ad.: Solihov Miyon Buzruk, Söfizoda va uning ijodi, T., 1934; Qosimov B., Dolimov U., Ma'rifat darğalari, T., 1990.

Begali Qosimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЎФИЗОДА (тахаллуси; асл исм-шарифи Муҳаммадшариф Эгамберди ўғли) (1880.29.1, Наманган вилояти Чуст ш. — 1937, Тошкент) — Ўзбекистон халқ шоири (1926), маърифатпарвар, мураббий. 20-а.бошидаги янги ўзбек адабиётининг истеъдодли вакилларидан. Ўз билимини ошириш учун Истанбул унтига кирган, лекин ўқишни давом эттира олмаган, Туркистонга қайтиб, 1910—13 й.ларда Қўнғиротда ўқитувчилик қилган. С.нинг дастлабки шеърлари 19-а. 90й. лар шеъриятининг мумтоз намояндалари Муқимий, Фурқат, Муҳйилар таъсирида майдонга келган. Айниқса, 1893 й. да Қўқонда яшаб, Муқимий атрофидаги шоирлар билан яқин муносабатда бўлиши С. дунёқарашининг шаклланишида, бадиий маҳоратининг ўсишида ўзига хос мактаб бўлган. «Ваҳший» тахаллуси билан мансабмартаба йўлида ўз миллатини сотиб кетувчи хоин ва риёкор маҳаллий амалдорларни фош этувчи кескин ҳажвиялар ёзган. Ушбу ҳажвиялар учун «даҳрий» деб эълон қилиниб, қатл этишга ҳукм этилган. Шоир қочишга, 1900 —13 й.ларда она диёридан узоқда ҳаёт кечиришга мажбур бўлган. 1899 й.дан С. Чустда (2 йил), Миср вилоятида яшаган. Тифлис, Бокуда, сўнг эса Арабистон, Ҳиндистон, Туркияда бўлган. Шеърлари билан Кавказ ва Оренбург матбуотида, Тошкентда чиқадиган «Туркистон вилоятининг газета», «Садои Туркистон» газ.ларида фаол қатнашиб турган. Ниҳоят, 1913 й.нинг охирларида Чустга қайтиб, янги усулдаги мактаб очган. Бу мактаб ўз даврида шаҳарда дунёвий билим ўргатувчи ягона илм ўчоғи бўлган. Бундан ташқари, у Камарсадада ҳам болалар учун «Дорулайтом» (Етимлар уйи) ва катгалар учун кечки курслар очган. Лекин бу мактаблар тезда ёпиб қўйилган. «Муаллифни қувиб, мактабилани ёпган чустилар, бизлар...» деб бошланадиган киноя ва қочириқлар тўла шеъри матбуотда эълон қилингач, С. яна таъқибга учраб, ўз ватанидан бош олиб кетишга мажбур бўлган. 1915 й. Ҳиндистонда, кейинроқ Афғонистонда яшаган. Бу вақтда у ўзининг «Сирож улахбор» («Хабар зиёси») даги форсий шеърлари билан амир Ҳабибуллоҳон назарига тушган ва унинг рухсати билан мактаб очиб, иш бошлаган (1918). Кўп ўтмай, янги амир Омонуллоҳон уни маориф вазирлигига ишга олган.

1919 й.да у Афғонистон делегациясига таржимон бўлиб, Туркистонга келган ва улардан узр сўраб, юртида қолган. Бироқ унинг она юртидаги ҳаёти яна нотинч кечган. Ниҳоят, шўро ҳукумати томонидан тазйиқ остига олиниб, 1937 й.да қатағон қилинган.

Ас: Тароналар, Т., 1968; Ажзий, Сўфизода, Ибрат [Танланган асарлар], Т., 1999.

Ад.: Солиҳов Миён Бузрук, Сўфизода ва унинг ижоди, Т., 1934; Қосимов Б., Долимов У., Маърифат дарғалари, Т., 1990.

Бегали Қосимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.