Soliqlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 503–504-b. — ziyouz.com
Soliqlar — davlat tomonidan amaldagi qonunlar asosida yuridik va jismoniy şaxs (alohida fuqaro va korxona)larning daromadi yoki molmulkidan undiriladigan va byudjetgan ötkaziladigan majburiy tölov. S. davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbai va davlat iqtisodiy siyosati vositalaridan biri. S.ning kelib çiqişi davlatning paydo bölişi b-n çambarças boğliq bölib, juda qad. tarixga ega. Tarixiy manbalarda bundan 3760 yil muqaddam Bobil davlatida Xammurapi qonunlari b-n S.ning joriy etilgani töğrisida ma'lumotlar uçraydi. Hoz. davrda ham davlat bajaradigan vazifalarni mablağ b-n ta'minlaş muammosi S.ning obyektiv zarurligini keltirib çiqaradi. Davlat daromadlari manbalari tarkibida S. salmoqli örinni egallaydi. Mas, davlat byudjeti daromadlarining 70—90% S. hisobiga ta'minlanadi. Har qanday S.ning asosiy unsurlari: soliq subyekti (yoki soliq tölovçi) — qonun yöli b-n şu soliqni tölaş majburiyati yuklangan fuqarolar, korxona, taşkilotlar; soliq obyekti — undiriladigan soliq summasini hisoblab çiqarişga asos böladigan daromad yoki molmulk (iş haqi, sotiş hajmi, korxona molmulki qiymati, yer, qazib olingan qazilma boyliklar hajmi va b.); soliq manbai — aniq bir soliqni tölaşga manba böladigan daromad (daromad turi) (iş haqi, foyda, gonorar — ijod haqi) yoki daromad keltirişi mumkin bölgan molmulk (yer, imorat,. meros, hadya mulk va b.); soliq stavkasi.
Undiriş usuliga köra, töğri va egri S.ga bölinadi. Töğri S. molmulk va daromadga bevosita joriy qilinadi va soliq tölovçi tomonidan oraliq vositaçilarsiz tölanadi. Keng tarqalgan turlari: qöşilgan qiymat soliği, daromad soliği, meros hamda hadya soliği, tovar aylanmasi soliği, savdo soliği, eksportimport soliği va b. Egri S (aksizlar) tovar (xizmat)lar narxlariga yoki tariflarga kiritiş möljallangan va keyinçalik tovarlar iste'molçilariga yuklanadigan S. Davlat tuzumi xususiyatlariga köra, S. tizimi umumdavlat (markaziy) va mahalliy (ma'muriy-hududiy birliklar) S. va yiğimlardan taşkil topadi.
Özbekiston Respublikasida S. tizimining huquqiy asoslari, uni tölovçilarning huquqlari hamda majburiyatlari, soliq işlarini yuritiş tartiboti 1997 y. 24 apr.da qabul qilingan va 1998 y. 1 yanv.dan amalga kiritilgan Özbekiston Respublikasining Soliq kodeksi b-n belgilanadi. Özbekiston Respublikasida joriy etilgan umumdavlat S.i: yuridik şaxslardan olinadigan daromad (foyda) soligi; jismoniy şaxslardan olinadigan daromad soligi; qöşilgan qiymat soliği; aksiz soliği; yer osti boyliklaridan foydalanganlik uçun soliq; ekologiya soliği; suv resurelaridan foydalanganlik uçun soliq. Umumdavlat S.i har yili qonuniy tartibda belgilanadigan normativlar böyiça tegişli byudjetlar örtasida taqsimlanadi. Mahalliy S. va yiğiml a r — molmulk soliq; yer soliği; reklama soliği, avtotransport vositalarini sotganlik uçun soliq, ijtimoiy infratuzilmani rivojlantiriş soligi, savdosotiq huquqi uçun yiğim; obodonçilik işlari uçun yiğim va b. Mahalliy soliq va yiğimlar mahalliy byudjetga ötkaziladi.
Davlat tomonidan undirilgan S. byudjet vositasida qayta taqsimlanib, soliq tölovçilarga soğliqni saqlaş, maorif, ilm-fanni rivojlantiriş, mudofaa, xuquqni muhofaza qiliş kabi ijtimoiy zarur davlat xizmatlari orkli bilvosita yöllar b-n qaytadi.
Özbekistonda soliq nazariyasi va amaliyotiga oid materiallar, şu sohaga doir boşqa masalalar «Soliq tölovçining jurnali»da (1995 y. dan özbek va rus tillarida çiqadi) yoritiladi.
Mutallib Yöldoşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОЛИҚЛАР — давлат томонидан амалдаги қонунлар асосида юридик ва жисмоний шахс (алоҳида фуқаро ва корхона)ларнинг даромади ёки молмулкидан ундириладиган ва бюджетган ўтказиладиган мажбурий тўлов. С. давлат бюджети даромадларининг асосий манбаи ва давлат иқтисодий сиёсати воситаларидан бири. С.нинг келиб чиқиши давлатнинг пайдо бўлиши б-н чамбарчас боғлиқ бўлиб, жуда қад. тарихга эга. Тарихий манбаларда бундан 3760 йил муқаддам Бобил давлатида Хаммурапи қонунлари б-н С.нинг жорий этилгани тўғрисида маълумотлар учрайди. Ҳоз. даврда ҳам давлат бажарадиган вазифаларни маблағ б-н таъминлаш муаммоси С.нинг объектив зарурлигини келтириб чиқаради. Давлат даромадлари манбалари таркибида С. салмоқли ўринни эгаллайди. Мас, давлат бюджети даромадларининг 70—90% С. ҳисобига таъминланади. Ҳар қандай С.нинг асосий унсурлари: солиқ субъекти (ёки солиқ тўловчи) — қонун йўли б-н шу солиқни тўлаш мажбурияти юкланган фуқаролар, корхона, ташкилотлар; солиқ объекти — ундириладиган солиқ суммасини ҳисоблаб чиқаришга асос бўладиган даромад ёки молмулк (иш ҳақи, сотиш ҳажми, корхона молмулки қиймати, ер, қазиб олинган қазилма бойликлар ҳажми ва б.); солиқ манбаи — аниқ бир солиқни тўлашга манба бўладиган даромад (даромад тури) (иш ҳақи, фойда, гонорар — ижод ҳақи) ёки даромад келтириши мумкин бўлган молмулк (ер, иморат,. мерос, ҳадя мулк ва б.); солиқ ставкаси.
Ундириш усулига кўра, тўғри ва эгри С.га бўлинади. Тўғри С. молмулк ва даромадга бевосита жорий қилинади ва солиқ тўловчи томонидан оралиқ воситачиларсиз тўланади. Кенг тарқалган турлари: қўшилган қиймат солиғи, даромад солиғи, мерос ҳамда ҳадя солиғи, товар айланмаси солиғи, савдо солиғи, экспортимпорт солиғи ва б. Эгри С (акцизлар) товар (хизмат)лар нархларига ёки тарифларга киритиш мўлжалланган ва кейинчалик товарлар истеъмолчиларига юкланадиган С. Давлат тузуми хусусиятларига кўра, С. тизими умумдавлат (марказий) ва маҳаллий (маъмурий-ҳудудий бирликлар) С. ва йиғимлардан ташкил топади.
Ўзбекистон Республикасида С. тизимининг ҳуқуқий асослари, уни тўловчиларнинг ҳуқуқлари ҳамда мажбуриятлари, солиқ ишларини юритиш тартиботи 1997 й. 24 апр.да қабул қилинган ва 1998 й. 1 янв.дан амалга киритилган Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодекси б-н белгиланади. Ўзбекистон Республикасида жорий этилган умумдавлат С.и: юридик шахслардан олинадиган даромад (фойда) солиги; жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиги; қўшилган қиймат солиғи; акциз солиғи; ер ости бойликларидан фойдаланганлик учун солиқ; экология солиғи; сув ресуреларидан фойдаланганлик учун солиқ. Умумдавлат С.и ҳар йили қонуний тартибда белгиланадиган нормативлар бўйича тегишли бюджетлар ўртасида тақсимланади. Маҳаллий С. ва йиғимл а р — молмулк солиқ; ер солиғи; реклама солиғи, автотранспорт воситаларини сотганлик учун солиқ, ижтимоий инфратузилмани ривожлантириш солиги, савдосотиқ ҳуқуқи учун йиғим; ободончилик ишлари учун йиғим ва б. Маҳаллий солиқ ва йиғимлар маҳаллий бюджетга ўтказилади.
Давлат томонидан ундирилган С. бюджет воситасида қайта тақсимланиб, солиқ тўловчиларга соғлиқни сақлаш, маориф, илм-фанни ривожлантириш, мудофаа, хуқуқни муҳофаза қилиш каби ижтимоий зарур давлат хизматлари оркли билвосита йўллар б-н қайтади.
Ўзбекистонда солиқ назарияси ва амалиётига оид материаллар, шу соҳага доир бошқа масалалар «Солиқ тўловчининг журнали»да (1995 й. дан ўзбек ва рус тилларида чиқади) ёритилади.
Муталлиб Йўлдошев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.