Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Som tillari

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 511–512-b. — ziyouz.com

    Som tillari — som-hom (afroosiyo) tillari makrooilasining bir tarmoği; Ğarbiy Osiyoda va Afrikada Sahroi Kabirning şim. tomonlarida (jumladan, barça arab mamlakatlarida, Isroil, Efiopiya, Eritreya, Somali, Jibuti, Turkiya, Malta davlatlarida, qisman Mali, Çad, Keniya, Gruziya, Ozarbayjon, Armanistonning ayrim hududlarida, AQŞ va Jan. Afrikada) tarqalgan tillar. Bu tillarda 230 mln. dan ortiq kişi sözlaşadi. St. quyidagi guruxlarga bölinadi: şim.şarqiy (ossuriy va bobil lahjalariga ega bölgan ölik akkad tili); şim.ğarbiy (jonli tillar: ivrit va Suriya, Eron, Iroq, Turkiya va b. hududlardagi yangi oromiy lahjalari; ulik tillar: amori, ugarit, xanaan, qad. yahudiy tillari, oromiy laxjalari, palmira, nabotiy, falastin tillari va b.); jan.markaziy (birbiridan kuçli farq qiluvçi sözlaşuv lahjalari bölgan arab tili hamda Malta o.dagi malta tili); jan.çekka (jonli tillar: mehriy, jibboliy, söqötra va bir qança ulik tillar); efiopsom (jonli tillar: tigray, tigre, amxara, argobba; ulik tillar: mine, sabe, kataban, efiop). Keyingi 3 guruh ba'zi adabiyotlarda «janubiy» yoki «jan.ğarbiy» deb xam ataladi.

    St. ning qad. fonetik tizimi arab tilida yaxşi saqlangan. Bu tillarda unlilar soni çeklangan: asosan çöziq a, i, u va qisqa a, i, u. Fe'llar va ular asosidagi nomlarning özaklari, asosan, undoşlardan (3 ta, ba'zan özlaşma sözlarda undan ortiqroq) taşkil topadi va u, asosiy luğaviy ma'noni bildiradi; qisqa unlilarni ifodalovçi ostust belgilarining urin almaşuvlari, suffiks, prefiks va infikslar ma'noni muayyanlaştiriş va grammatik kategoriyalarni ifodalaş uçun xizmat kiladi. Maye. arabça «ktb» özagidan quyidagilarni öqiş mumkin: «kataba» — u yezdi, «kutiba»— yozildi, «aktaba» — yozdirdi: «kotib» — yozuvçi, mirza, «kitob» — xat yoki kitob, «maktab» — yoziş joyi va vaqti, maktab va b. St. da fe'llardagi nisbatlar, ba'zan mayllar, bir qator ma'no nozikliklari «bob» (arab.nav'; boşqa tillarda özak, asos tuşunçalariga töğri keladi)lar orqali ifodalanadi. Boblar fe'lning dastlabki ma'nosini u yoki bu darajada özgartiradi. Suz yasalişi ham, asosan, unli va undoşlarning örin almaşuvi va kisman affiksatsiya orqali amalga oşadi. Odatdagi söz tartibi: kesim, ega, töldiruvçi; aniqlovçi doimo anikdanmişdan keyin turadi. St. da barbar, kuşit, roman, turkiy, yunon tillaridan özlaşgan sözlar uçraydi.

    St. ning eng kad. yodgorliklari akkad tilidagi mixxat yozuvlari va miyer yozuvvdagi falastinça atokli ismlar va joy nomlaridir (mil. av. 3—2ming yilliklar va mil. 1ming yillik); şuningdek, qad. yahudiy va ivrit tillarida (mil. av. 12-a.dan finikiy yozuvida), oromiy laxjalari, ayniqsa, suryoniy laxjasida (mil. av. 8-a.), efiop tilida (4—20-a.lar, böğinli efiop yozuvida) ham köplab yozma manbalar mavjud. Arab tilida juda boy adabiyot saqlangan (4-a.dan arab yozuvida). Ugarit, finikiypuna, mine, kataban tillarida xam mil. av. 14—13 va mil. 4-a. larga oid matnlar saqlanganligi ma'lum. St. dan arab tili — oromiy yozuvidan kelib çiqkan arab yozuvidan, ivrit — an'anaviy qad. yahudiy yozuvidan, amxara va tifay tillari — böğinli efiop yozuviga asoslangan uz yozuvlaridan, malta tili esa login alifbosi asosidagi yozuvdan foydalanadi.

    Ad.: Krimskiy A. Ye., Semitskiye yaziki i narodi, 2izd., ç. 23, M., 1909—12; Grande B. M., Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelnoistoriçeskom osveşenii, M., 1963.

    Abduvahob Madvaliyev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СОМ ТИЛЛАРИ — сом-ҳом (афроосиё) тиллари макрооиласининг бир тармоғи; Ғарбий Осиёда ва Африкада Саҳрои Кабирнинг шим. томонларида (жумладан, барча араб мамлакатларида, Исроил, Эфиопия, Эритрея, Сомали, Жибути, Туркия, Мальта давлатларида, қисман Мали, Чад, Кения, Грузия, Озарбайжон, Арманистоннинг айрим ҳудудларида, АҚШ ва Жан. Африкада) тарқалган тиллар. Бу тилларда 230 млн. дан ортиқ киши сўзлашади. Ст. қуйидаги гурухларга бўлинади: шим.шарқий (оссурий ва бобил лаҳжаларига эга бўлган ўлик аккад тили); шим.ғарбий (жонли тиллар: иврит ва Сурия, Эрон, Ироқ, Туркия ва б. ҳудудлардаги янги оромий лаҳжалари; улик тиллар: амори, угарит, ханаан, қад. яҳудий тиллари, оромий лахжалари, пальмира, наботий, фаластин тиллари ва б.); жан.марказий (бирбиридан кучли фарқ қилувчи сўзлашув лаҳжалари бўлган араб тили ҳамда Мальта о.даги мальта тили); жан.чекка (жонли тиллар: меҳрий, жибболий, сўқўтра ва бир қанча улик тиллар); эфиопсом (жонли тиллар: тиграй, тигре, амхара, аргобба; улик тиллар: мине, сабе, катабан, эфиоп). Кейинги 3 гуруҳ баъзи адабиётларда «жанубий» ёки «жан.ғарбий» деб хам аталади.

    Ст. нинг қад. фонетик тизими араб тилида яхши сақланган. Бу тилларда унлилар сони чекланган: асосан чўзиқ а, и, у ва қисқа а, и, у. Феъллар ва улар асосидаги номларнинг ўзаклари, асосан, ундошлардан (3 та, баъзан ўзлашма сўзларда ундан ортиқроқ) ташкил топади ва у, асосий луғавий маънони билдиради; қисқа унлиларни ифодаловчи остуст белгиларининг урин алмашувлари, суффикс, префикс ва инфикслар маънони муайянлаштириш ва грамматик категорияларни ифодалаш учун хизмат килади. Мае. арабча «ктб» ўзагидан қуйидагиларни ўқиш мумкин: «катаба» — у езди, «кутиба»— ёзилди, «актаба» — ёздирди: «котиб» — ёзувчи, мирза, «китоб» — хат ёки китоб, «мактаб» — ёзиш жойи ва вақти, мактаб ва б. Ст. да феъллардаги нисбатлар, баъзан майллар, бир қатор маъно нозикликлари «боб» (араб.навъ; бошқа тилларда ўзак, асос тушунчаларига тўғри келади)лар орқали ифодаланади. Боблар феълнинг дастлабки маъносини у ёки бу даражада ўзгартиради. Суз ясалиши ҳам, асосан, унли ва ундошларнинг ўрин алмашуви ва кисман аффиксация орқали амалга ошади. Одатдаги сўз тартиби: кесим, эга, тўлдирувчи; аниқловчи доимо аникданмишдан кейин туради. Ст. да барбар, кушит, роман, туркий, юнон тилларидан ўзлашган сўзлар учрайди.

    Ст. нинг энг кад. ёдгорликлари аккад тилидаги миххат ёзувлари ва миер ёзуввдаги фаластинча атокли исмлар ва жой номларидир (мил. ав. 3—2минг йилликлар ва мил. 1минг йиллик); шунингдек, қад. яҳудий ва иврит тилларида (мил. ав. 12-а.дан финикий ёзувида), оромий лахжалари, айниқса, сурёний лахжасида (мил. ав. 8-а.), эфиоп тилида (4—20-а.лар, бўғинли эфиоп ёзувида) ҳам кўплаб ёзма манбалар мавжуд. Араб тилида жуда бой адабиёт сақланган (4-а.дан араб ёзувида). Угарит, финикийпуна, мине, катабан тилларида хам мил. ав. 14—13 ва мил. 4-а. ларга оид матнлар сақланганлиги маълум. Ст. дан араб тили — оромий ёзувидан келиб чиқкан араб ёзувидан, иврит — анъанавий қад. яҳудий ёзувидан, амхара ва тифай тиллари — бўғинли эфиоп ёзувига асосланган уз ёзувларидан, мальта тили эса логин алифбоси асосидаги ёзувдан фойдаланади.

    Ад.: Крымский А. Е., Семитские языки и народы, 2изд., ч. 23, М., 1909—12; Гранде Б. М., Курс арабской грамматики в сравнительноисторическом освещении, М., 1963.

    Абдуваҳоб Мадвалиев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.