Somiylar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 516–517-b. — ziyouz.com
Somiylar SOMIYLAR, semitlar [qad. Yahudiyça Şem yoki Sim (Som) — Nuğ öğillaridan birining nomi] — 1) Old Osiyoda öz davlatlarini barpo etgan va som tillarinmt ajdodi bölgan tillarda sözlaşgan qad. xalqlar (hozirgi S.ning otabobolari); 2) som tillari oilasiga kiradigan tillarda sözlaşadigan qad. va hoz. xalqlar.
«S.» termini fanga 18-a.ning 80y. larida nemis olimlari A. L. Şlyotser va I. G. Eyxgorn tomonidan kiritilgan. «Bibliya»nknt «Qadimiy ahd» qismida bir qança xalqlar afsonaviy şajara asosida umumiy nom bilan «Sim öğillari» deb atalgan. Biror xalqni S.ga kiritişning asosiy şarti som tillarida sözlaşganligi (yoki sözlaşişi) dir. Som tillari somx,om tillari oilasining bir tarmoğini taşkil etadi. S. til jihatidan qad. misrliklarga qardoşdir.
Fandagi ma'lumotlarga köra, S.ning ajdodlari qadimda Saxroi Kabirning şim. da yaşagan deb taxmin qşşnadi. U yerdan taxm. mil. av. 5ming yillik boşlarida iqlim şaroitlarining keskin özgarişi natijasida şarqqa qarab siljigan bölsalar kerak.
Eng keng tarqalgan fikrlarga köra, mil. av. 4ming yillik oxiri — 3ming yillik boşlarida S. katta guruh (Şarqiy va Ğarbiy)ga bölingan (tilga qarab). Şarqiy (şim.şarqiy) guruh Jan. ikki daryo oraliğining şim. qismida joylaşadi va şumerlar bilan qöşiladi (mil. av. 3ming yillik boşi). Bu guruh vakillari akkad tilida sözlaşgan. Mil. av. 3ming yillik örtalarida akkadliklar Jan. ikki daryo oraliğining jan. qismlariga kirib boradi, söngra S.ning şim.şarqiy guruhi tili şumer tilini siqib çiqaradi. Bu guruhning keyingi takdiri Akkad, Ossuriya, Bobil tarixi bilan boğliq.
S. ning Ğarbiy guruhi, öz navbatida, 2 yoki 3 guruxga bölinadi. Şim.ğarbiy guruhi Falastin, Suriya, Şim. ikki daryo oraliğiga 2 marta kelib joylaşgan bölib, uning vakillari amoriylar va xanaanlar, keyinçalik finikiylar va yahudiylar (mil. av. 2ming yillik oxiridan) va S.ning alohida guruhi — arameylar bölgan; arameylarning alohida qabilalari (xaldeylar) Jan. ikki daryo oraliğiga siljigan va hattoki Tigr daryosi böylarigaça kirib borgan. S.ning 3(jan.somiy) guruhi mil. av. 2-ming yillikda Arabiston ya. o. hududini egallagan. Şu guruxning bir qismi u vaktda Jan. Arabistondagi qad. davlatlar (Mayna, Saba, Kataban, Xadramaut)ning aholisi (mainliklar, xadramautliklar, sabeyliklar, katabanliklar)ni taşkil etgan. Bu guruh vakillari mil. av. 1ming yillikda Efiopiya (Habaşiston) ga tarqalgan bölişi ehtimol. Jan. S.ning şim. guruhi mil. av. 2 va 1 ming yillikda lixyoniylar, samud va b. dan iborat bölgan, mil. av. 1ming yillik boşlarida ular bir umumiy nom bilan arablar deb atalgan. Arablarning Arabiston ya. o. dan boşqa mamlakatlarga çiqişi (mil. 7-a.) S. ning keng miqyosda tarqalişidan biri hisoblanadi. Hozir somiy tilida sözlaşadigan xalqlarga: arablar, Jan. Arabistonda yaşaydigan Janubiy S.ning jan. kiçik guruxi avlodlari (maxri va şaxrilar, Sokotra o. axoliyey), Efiopiyada yaşaydigan amxara va b. xalqdar, Isroil yaxudiylari, suriyaliklar kiradi.
Ad.:Dyakonov I.M., Semitoxamitskiye yaziki, M., 1965; Kraçkovskiy I. Yu., Oçerki po istorii russkoy arabistiki, Soç., t. 5, M.—L., 1958; Krimskiy A., Semitskiye yaziki i narodi, t. 2—3, M., 1909—1912.
Javli Tursunov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОМИЙЛАР, семитлар [қад. Яҳудийча Шем ёки Сим (Сом) — Нуғ ўғилларидан бирининг номи] — 1) Олд Осиёда ўз давлатларини барпо этган ва сом тилларинмт аждоди бўлган тилларда сўзлашган қад. халқлар (ҳозирги С.нинг отабоболари); 2) сом тиллари оиласига кирадиган тилларда сўзлашадиган қад. ва ҳоз. халқлар.
«С.» термини фанга 18-а.нинг 80й. ларида немис олимлари А. Л. Шлёцер ва И. Г. Эйхгорн томонидан киритилган. «Библия»нкнт «Қадимий аҳд» қисмида бир қанча халқлар афсонавий шажара асосида умумий ном билан «Сим ўғиллари» деб аталган. Бирор халқни С.га киритишнинг асосий шарти сом тилларида сўзлашганлиги (ёки сўзлашиши) дир. Сом тиллари сомх,ом тиллари оиласининг бир тармоғини ташкил этади. С. тил жиҳатидан қад. мисрликларга қардошдир.
Фандаги маълумотларга кўра, С.нинг аждодлари қадимда Сахрои Кабирнинг шим. да яшаган деб тахмин қшшнади. У ердан тахм. мил. ав. 5минг йиллик бошларида иқлим шароитларининг кескин ўзгариши натижасида шарққа қараб силжиган бўлсалар керак.
Энг кенг тарқалган фикрларга кўра, мил. ав. 4минг йиллик охири — 3минг йиллик бошларида С. катта гуруҳ (Шарқий ва Ғарбий)га бўлинган (тилга қараб). Шарқий (шим.шарқий) гуруҳ Жан. икки дарё оралиғининг шим. қисмида жойлашади ва шумерлар билан қўшилади (мил. ав. 3минг йиллик боши). Бу гуруҳ вакиллари аккад тилида сўзлашган. Мил. ав. 3минг йиллик ўрталарида аккадликлар Жан. икки дарё оралиғининг жан. қисмларига кириб боради, сўнгра С.нинг шим.шарқий гуруҳи тили шумер тилини сиқиб чиқаради. Бу гуруҳнинг кейинги такдири Аккад, Оссурия, Бобил тарихи билан боғлиқ.
С. нинг Ғарбий гуруҳи, ўз навбатида, 2 ёки 3 гурухга бўлинади. Шим.ғарбий гуруҳи Фаластин, Сурия, Шим. икки дарё оралиғига 2 марта келиб жойлашган бўлиб, унинг вакиллари аморийлар ва ханаанлар, кейинчалик финикийлар ва яҳудийлар (мил. ав. 2минг йиллик охиридан) ва С.нинг алоҳида гуруҳи — арамейлар бўлган; арамейларнинг алоҳида қабилалари (халдейлар) Жан. икки дарё оралиғига силжиган ва ҳаттоки Тигр дарёси бўйларигача кириб борган. С.нинг 3(жан.сомий) гуруҳи мил. ав. 2-минг йилликда Арабистон я. о. ҳудудини эгаллаган. Шу гурухнинг бир қисми у вактда Жан. Арабистондаги қад. давлатлар (Майна, Саба, Катабан, Хадрамаут)нинг аҳолиси (маинликлар, хадрамаутликлар, сабейликлар, катабанликлар)ни ташкил этган. Бу гуруҳ вакиллари мил. ав. 1минг йилликда Эфиопия (Ҳабашистон) га тарқалган бўлиши эҳтимол. Жан. С.нинг шим. гуруҳи мил. ав. 2 ва 1 минг йилликда лихьёнийлар, самуд ва б. дан иборат бўлган, мил. ав. 1минг йиллик бошларида улар бир умумий ном билан араблар деб аталган. Арабларнинг Арабистон я. о. дан бошқа мамлакатларга чиқиши (мил. 7-а.) С. нинг кенг миқёсда тарқалишидан бири ҳисобланади. Ҳозир сомий тилида сўзлашадиган халқларга: араблар, Жан. Арабистонда яшайдиган Жанубий С.нинг жан. кичик гурухи авлодлари (махри ва шахрилар, Сокотра о. ахолией), Эфиопияда яшайдиган амхара ва б. халқдар, Исроил яхудийлари, сурияликлар киради.
Ад.:Дьяконов И.М., Семитохамитские языки, М., 1965; Крачковский И. Ю., Очерки по истории русской арабистики, Соч., т. 5, М.—Л., 1958; Крымский А., Семитские языки и народы, т. 2—3, М., 1909—1912.
Жавли Турсунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.